All art is quite useless

The artist is the creator of beautiful things. To reveal art and conceal the artist is art's aim. The critic is he who can translate into another manner or a new material his impression of beautiful things.  

The highest as the lowest form of criticism is a mode of autobiography. Those who find ugly meanings in beautiful things are corrupt without being charming. This is a fault.  

Those who find beautiful meanings in beautiful things are the cultivated. For these there is hope. 

They are the elect to whom beautiful things mean only beauty.  

There is no such thing as a moral or an immoral book. Books are well written, or badly written. That is all.  

The nineteenth century dislike of realism is the rage of Caliban seeing his own face in a glass. 

The nineteenth century dislike of romanticism is the rage of Caliban not seeing his own face in a glass. The moral life of man forms part of the subject-matter of the artist, but the morality of art consists in the perfect use of an imperfect medium. No artist desires to prove anything. Even things that are true can be proved. No artist has ethical sympathies. An ethical sympathy in an artist is an unpardonable mannerism of style. No artist is ever morbid. The artist can express everything. Thought and language are to the artist instruments of an art. Vice and virtue are to the artist materials for an art. From the point of view of form, the type of all the arts is the art of the musician. From the point of view of feeling, the actor's craft is the type. All art is at once surface and symbol. Those who go beneath the surface do so at their peril. Those who read the symbol do so at their peril. It is the spectator, and not life, that art really mirrors. Diversity of opinion about a work of art shows that the work is new, complex, and vital. When critics disagree, the artist is in accord with himself. We can forgive a man for making a useful thing as long as he does not admire it. The only excuse for making a useless thing is that one admires it intensely.  

All art is quite useless.  

OSCAR WILDE

Pismo koje je Oskar napisao čoveku po imenu Bernulf Clegg kasnije prerađeno i dodato romanu Slika Dorijana Greja, kao vrsta predgovora ili umetnikovog manifesta. Odatle potiče ono poznato All art is quite useless, koje je, međutim, najčešće grubo istrgnuto iz konteksta i stoga pogrešno interpretirano. Evo fotografija originala tog pisma i, za kraj, video u nekoliko delova sa čuvenim De Profundis, dugačkim pismom koje je Oskar iz zatvora pisao Bouziju.

Danas je Oskarov rođendan.

See also :

I have been haunted by The Picture of Dorian Gray ...
Oscar, the unhappy prince of wit
The Tomb of Keats, by Oscar Wilde

+ dokumentarac :

And tears like mine will keep thy memory green, As Isabella did her Basil-tree

Kada sam prosli put pisala o Cestijevoj piramidi, groblju oko nje i ljudima tamo sahranjenim pomenula sam kako je, izmedju ostalih, tom mestu hodocastio i Oskar Vajld, 1877. godine; tom prilikom on je ovo senovito mesto nazvao the holiest place in Rome i potom napisao esej i pesmu. U svemu ovome neki narocito za ovu temu zainteresovani citalac mozda je primetio kako se ova lepa pesma, puna potresenog osecanja, zavrsava jednim pomalo neobicnim poredjenjem. Oskar tako kaze :

Thy name was writ in water——it shall stand:   
  And tears like mine will keep thy memory green,   
  As Isabella did her Basil-tree.

Taj isti neobicno zainteresovani citalac mogao bi se onda zapitati - ko je ta Izabela o kojoj Oskar govori, zasto je ona toliko privrzena bas tom bosiljku i kakve to sve veze ima sa Dzonom Kitsom ? Ovaj post je tako jedna poprilicno jeziva prica o ljubavi, smrti i dekapitaciji, o poeziji i slikama, zacinskom bilju i, na kraju svega - jednoj indijskoj boginji :)

FAIR Isabel, poor simple Isabel!   
  Lorenzo, a young palmer in Love’s eye!   
They could not in the self-same mansion dwell   
  Without some stir of heart, some malady;   
They could not sit at meals but feel how well           
  It soothed each to be the other by;   
They could not, sure, beneath the same roof sleep   
But to each other dream, and nightly weep.

Dzon M. Stradvik

Izabela se zapravo zvala Lisabetta i potice iz Italije : pricu o njoj napisao je Firentinac Djovani Bokaco u cuvenom Dekameronu (IV, 5) saopstivsi je kroz usta Filomene a verovatno u stvari prenoseci neku staru legendu. Po ovoj prici Izabela je kcerka poznatog i poprilicno bogatog trgovca; kako to obicno biva, narocito u srednjevekovnim romansama, Izabelu otac i braca planiraju da udaju dobro, To some high noble and his olive-trees , po mogustvu nekog jos bogatijeg i jos uglednijeg gospodina. Medjutim, Izabela je vec smrtno zaljubljena u izvesnog mladog ocevog segrta zvanog Lorenco. Lorenco je takodje zaljubljen u nju i uopste oni jedva jos uspevaju da se uzdrze da svoja osecanja obznane i svima ih pokazu. Tako oni provode dane u medjusobnom zanosu, ne uspevajuci da skrenu pogled jedno sa drugog. Medjutim ipak se desilo u nekom trenutku nepromisljenosti da su se njihova osecanja pokazala, te je jedan od Izabeline brace shvatio sta se izmedju njihove sestre i ovog bednoga kalfe zbiva i sta znace pogledi koje jedno drugom upucuju; podelivsi to sa bracom oni se posavetovase te odlucise da uljeza i kvaritelja odlicnih planova jednostavno uklone : 

   
For they resolved in some forest dim   
To kill Lorenzo, and there bury him.

Dzon Vilijem Voterhaus

Nesretnog Lorenca oni su pod laznim izgovorom poveli u sumu gde su ga ubili i potom zakopali. Izabela je bila najpre zbunjena Lorencovim iznenadnim nestankom, potom zabrinuta te je stalno zapitkivala sta se sa Lorencom desilo; davali su joj razne odgovore od onih da je otisao na neki vasar poslom do onih drugih gde su probali da je uvere da je pobegao. Cvrsta u svojoj ljubavi Izabela  se odlucila da ce ga cekati, uverena da je on ne bi tek tako ostavio; i tako je nesretna patila za svojim Lorencom sve do trenutka kada joj se nije jedne noci u snu javio njegov duh, saopstivsi joj kakvu su nepodopstinu njena braca sa njim pocinili. 

It was a vision.—In the drowsy gloom,
The dull of midnight, at her couch’s foot
Lorenzo stood, and wept: the forest tomb
Had marr’d his glossy hair which once could shoot
Lustre into the sun, and put cold doom
Upon his lips, and taken the soft lute
From his lorn voice, and past his loamed ears
Had made a miry channel for his tears.

Izabela je verujuci u ono sto je od prikaze saznala otisla na mesto gde joj je duh rekao da Lorencovo telo lezi i pocela da kopa, trazeci ga; kao sto joj je i bilo receno nasla ga je mrtvog; ona ga je svojim rukama otkopala i onda odlucila da ponese njegovu glavu kuci. Nakon sto mu je oprala lice i ocesljala kosu ona onda zakopava tu Lorencovu glavu u cup; u ovom cupu zasadila je njoj veoma dragi i mirisni bosiljak i od tada ni za sta vise ne mari sem za taj cup koji dan i noc grli, place nad njim i tako bosiljak zaliva svojim suzama.

And she forgot the stars, the moon, and sun,  
  And she forgot the blue above the trees,  
And she forgot the dells where waters run,  
  And she forgot the chilly autumn breeze;           
She had no knowledge when the day was done,  
  And the new morn she saw not: but in peace  
Hung over her sweet Basil evermore,  
And moisten’d it with tears unto the core.

Dzon Vajt Aleksandar

Naravno, vec je sasvim jasno da se ovakva prica nikako ne moze dobro zavrsiti - i, zaista, kraj je tragican : braca otkrivaju razlog Izabelinoj najblaze receno cudnoj opsesiji tim cupom i bosiljkom pa su joj ga ukrali  i unistili ga, sve sa Lorencovom glavom u njemu. Izabela je tada (ako nije to jos onda kada je donela kuci Lorencovu glavu) prakticno skrenula sa uma te je naposletku umrla od tuge. 

And so she pined, and so she died forlorn,   
  Imploring for her Basil to the last.   
No heart was there in Florence but did mourn   
  In pity of her love, so overcast.           
And a sad ditty of this story born   
  From mouth to mouth through all the country pass’d:   
Still is the burthen sung—“O cruelty,   
  “To steal my Basil-pot away from me!”

Iako izdata tek 80tih godina 19. veka, pesma koju ovde navodim zavrsena je aprila 1818. godine a napisao ju je Dzon Kits. Zove se - Isabella; or, The Pot of Basil sa podnaslovom : A Story from Boccaccio. Eto onda i razloga zasto Oskar pominje bas Izabelu i njen bosiljak u vezi sa grobom Dzona Kitsa. Kits je i inace imao taste za srednjevekovne teme - pored ove inspirisana srednjevekovnim sizeima je i poznata The Eve of Saint Agnes; obe ove pesme bile su veoma omiljene medju Prerafaelitima koji su ih cesto koristili kao predlozak svojim slikama a verovatno pod uticajem svog harizmaticnog vodje. Half Italian, half mad - Dante Gabrijel Roseti smatrao je da je Kits najveci moderni pesnik, dok je Hant govorio da je Kits upravo bio onaj koji ih je ujedinjavao. Istina je da su ga oni smatrali tako reci svojim pesnikom jer je tada on jos bio poprilicno zaboravljen. Kitsova pesma duga je (kako to cesto njegove pesme jesu:) beyond any measure : broji vise od 500 stihova; naravno, to znaci pored ostaloga i to da tek kod Kitsa nailazimo na mnoge od detalja koje sam pisuci pricu o Izabeli ovde prenela : ona Bokacova prica, kazu, nije bas jedna od najuspesnijih niti najbrilijantnijih a nedostaje joj i detalja. Pored svega ostalog Bokaco nije pokazao nikakvog saucesca sa sudbinom mladih ljubavnika vec pre odobravanje sa course of action njene brace;  sve to, naravno, stoga sto je cetnaestovekovni covek razmisljao dosta drugacije od nas. No, evo i najpoznatijih prerafaelitskih slika inspirisanih Izabelom i njenim cupom. 

Isabella (Isabella and Lorenzo), Mile, 1848. godine

Prva slika u ovom nizu nastala je od najmladjeg i najproduktivnijeg, decaka-genija, Milea; ovo nije cudno kada se zna da je on prvi nesto uopste i naslikao i onda jos kasnije postigao veliku slavu i Raskinovo divljenje sa svojom Ofelijom. Ovu sliku naslikao je kao jedva dvadesetogodisnjak, nekih godinu dana nakon sto je sa Hantom i Rosetijem osnovao bratstvo, pa je stoga i njegova prva slika u prerafelitskom stilu. Za razliku od kasnijih slika na ovu temu Mile je izabrao da prikaze ne kraj price - nakon sto se ubistvo vec dogodilo, kao i otkopavanje i stavljanje Lorencove glave u cup - vec trenutak koji svemu tome prethodi i koji je svemu i uzrocnik : Lorenco i Izabela sede jedno pored drugog; jedan brat je upravo shvatio sta se izmedju njih desava. Slika je prepuna suptilnih znakova, na primer - Lorenco Izabeli daje isecenu crvenu pomorandzu - na engleskom blood orange, koja bi ovde trebalo da asocira na njegovu smrt i potonju dekapitaciju; jedan brat sutira zabu, usmerivsi vrlo agresivno nogu ka mladom paru; ovo toliko plasi psa (trebalo bi da shvatimo da se on i inace plasi ovog nesimpaticnog coveka) koji bezi ka Izabeli, stavljajuci joj glavu u krilo. 1849. godine izlozena je na kraljevskoj Akademiji sa citatom koji sam navela na samom pocetku price.

Isabella and the Pot of Basil, Hant, 1868

Dvadesetak godina kasnije Holman Hant takodje preduzima sliku na ovu temu : u tom trenutku putovao je po Italiji sa svojom zenom Fani koja je pri svemu bila i trudna. Na zalost, Fani je imala tezak porodjaj pri kome je i umrla, ostavivsi Hanta udovcem. Ova slika nosi stoga veoma teska i nesrecna osecanja i konotacije, ne samo iz price i Kitsove pesme vec i iz stvarnog zivota : slomljen tugom Hant je ovde Izabeli dao lik svoje preminule zene. Na ovoj slici, suprotno prethodnoj, stvara se onaj mnogo cesci model prikazivanja Izabele : sa cupom bosiljka, kako ga grli (ponegde ce pred njime i da kleci); ovde je taj cup prikazan sa mrtvackim glavama, tacnije lobanjama po sebi, kako bi se dodatno naglasila morbidnost situacije i - sadrzaj cupa. Izabela je prikazana u spavacici : ona ne moze da spava, ustaje iz kreveta kako bi bila pored Lorenca. Tkanina je poluprovidna i zajedno sa podignutom levom nogom - koja cini da izgleda kao da se ona penje ka bosiljku - i kosom koja prekriva cup naglasava izvesnu mracnu senzualnost, spregu seksualnosti i smrti, erosa i tanatosa. Sam cup sadrzi veoma razgranati bosiljak koji je, kaze se, bio tako napredan bas zbog prolivenih Izabelinih suza i ljubavi koju mu je u dugim nocima posvetila kroz zagrljaje i saptanje. Eh, da - i zbog Lorencove glave iz koje, tako reci, raste. Ova slika uticala je potom i na americkog slikara Dzona Vajt Aleksandra (slika gore), koji se delimicno skolovao u Evropi a potom postao poznati portretista u Americi, kao i na Voterhausa, tog meni drazeg prerafaelita koga neki ipak nazivaju i  romanticnim klasicarem (slika gore). Stradvik je, sa druge strane, odlucio da prikaze momenat kada su braca Izabeli vec otela njen voljeni cup, dok Meaci (dole) prikazuje trenutak kada se pripremaju da to ucine.Zanimljivo mi je pak sto niko (koliko ja znam) nije prikazao trenutak kada se Izabeli prikazuje Lorencov duh ili pak kada ona drzi u rukama njegovu glavu; ti momenti su puni potencijala, narocito za ovakve uvek uzbudjene duhove kakvi su prerafaeliti bili.

Sto se tice Holmana Hanta - nedugo posto je zavrsio sliku Izabele ponovo se ozenio i to sestrom svoje pocivse supruge; posto je ovako nesto bilo u Britaniji zabranjeno on i Edit su otputovali u inostranstvo kako bi obavili cin vencanja. Zbog ovoga, naravno, nisu bili bas u najboljim odnosima sa porodicom mlade.

Ostaje naravno pitanje samog bosiljka, tacnije - zasto je bas bosiljak taj koji u ovoj prici nice iz cupa u kome je necija glava. Razmisljajuci o tome dolazi se do zakljucka da je bosiljak - toliko poznat cak i u ovdasnjih kuhinjama da je gotovo obican, posebno nakon Dzejmi Oliver propagande - zapravo jedna biljka veoma kontradiktornih znacenja. Nije bas sasvim sigurno ni odakle dolazi ime ovoj zacinjskoj biljci te neki kazu - od grcke reci za kralja koju mi prevodimo kao vasilevs - u smislu dobra cak i za kraljeve ili mirise kraljevski, sto ima smisla jer se veruje da ga je iz Azije doneo Aleksandar Makedonski;  ili pak od grozomornog cudovista baziliska (grc. basilískos sto opet znaci  - mali kralj) kralja zmija i gamizuceg sveta koji usmrcuje pogledom; bosiljak tako predstavlja vrstu leka za sta god bazilisk moze nekome da ucini, pogledom ili na drugi nacin. Sve u svemu Francuzi ga i dalje nazivaju kraljevskom biljkom (l'herbe royale). Izgleda je iz nekog razloga (verovatno tog povezivanja i sa baziliskom) u staroj Grckoj smatrano da bosiljak predstavlja mrznju; narocito mocan bosiljak (verovatno za razne ne-ljupke radnje) mogao se tako uzgojiti ukoliko bi se tokom sadnje istog - psovalo. Negativna konotacija zadrzala se i tokom hriscanskog srednjeg veka kada se bosiljak povezuje ponekad i sa djavolom a sasvim se ozbiljno veruje i u to da on stvara skorpije; ako se list bosiljka stavi pod saksiju, kada se ona podigne izaci ce skorpija; ako se previse mirise bosiljak te skorpije ce se stvoriti u glavi. Ovo verovanje verovatno potice od africke legende po kojoj bosiljak zapravo stiti od skorpija no se tokom prenosenja znacenje izmenilo. Medjutim sve ovo nije sprecilo crkvu da bosiljak ipak prihvati pa tako pravoslavne crkve koriste bas bosiljak za skropljenje svete vodice : navodno je bas bosiljak pronadjen oko Hristovog groba nakon njegovog vaskrsenja. Moguce da se onda zato bosiljak stavlja u ruke preminulog u Evropi, mada slican obicaj postoji i u Indiji gde se on stavlja mrtvome u usta, kako bi obezbedio bezbedan put na onaj svet. Tako bosiljak ima dijametralno suprotna znacenja - moze biti hriscanski simbol i biljka koja spasava ali moze biti povezana i sa djavolom i njegovim stvorenjima poput skorpije.

Tako bosiljak istovremeno predstavlja kako simbol mrznje tako i ljubavi ili spremnosti za ljubav. U Spaniji se tako poklanja kao znak ljubavi na svece sv. Jovana i sv. Antonija; u Italiji ne samo sto ga  devojke nose u kosi ili sade na balkonima kako bi pokazale da su slobodne i raspolozene za ljubav vec postoji i takozvani bacia-Nicola - poljubi me Nikola obicaj gde se verovalo da bosiljak privlaci one koji ce jednom postati muz i zena. U Rumuniji je taj obicaj otisao jos malo dalje te se smatra da ako momak od devojke uzme bosiljak znaci da se sa njom i verio :) Tako da iako je u anticka vremena mogao znaciti mrznju bosiljak je zapravo mnogo vise povezivan sa ljubavlju i romansom i to narocito u Italiji gde se Izabelina prica odvijala.

Tulasi

Na kraju svega ostaje da pomenem kako stvari sa bosiljkom stoje u civilizaciji koja nema nikakve veze sa Izabelom, Kitsom i Prerafaelitima - u Indiji, jer prica o bosiljku nikako ne bi mogla biti potpuna bez nje. U Indiji se bosiljak (= tulsi ) smatra narocito svetom biljkom a dom bez njega nepotpunim, te se moze pronaci  zasadjen gotovo u svakoj kuci - ponekad je to cak citav mali oltar posvecen ovoj biljci, sa likovima bozanstava oko nje i malom zemljanom lampom dok poneko ima svoju malu sumu bosiljka u dvoristu kuce; tada se zove tulsivan ili tulsivrindavan. Smatra se da je bosiljak svojevrstan eliksir zivota a da pored ostalog poboljsava pamecenje i koncentraciju; listovi tulsija se ne beru bez reda vec na poseban, ritualan nacin. Tulsi je u legendi povezan sa podjednako postovanom i voljenom boginjom Tulasi cije ime znaci neuporediva a koja pored ovoga ima jos veoma mnogo drugih imena. Boginja Tulasi prvobitno je bila rodjena kao obicna zena po imenu Vrinda. Ova Vrinda udala se za coveka nizeg po kasti zvanog Jalandhar, koga je medjutim veoma volela i bila mu odana. Zapravo, njena je ljubav bila tako velika da je samo zbog nje Jalandhar postao fizicki toliko snazan da ga vise niko nije mogao pobediti u borbi. Na zalost, poput price o Izabeli, i ovde dolazi do nesrecnog obrta : u Vrindu se tako zagledao bog Visnu, te ju je uzevsi lik njenog muza (kao Utor Pendragon uz pomoc Merlina u arturijanskim legendama na primer) i legao sa njom. Iako Vrinda nije nista neobicno primetila (bog je to, zna da se prerusi:0) posledica ovoga bila je da je neobicna snaga njenog muza nestala, bas kao Samsonu nakon sto mu je ljubavnica osisala frckice. Bez dodatne snage ovaj je Jalandhar naposletku i poginuo a nesretna Vindra se bacila za njim na posmrtnu lomacu. Videvsi sve ovo Visnu se pokajao za to sta je pocinio i onda ju je pretvorio u biljku tulsi na taj nacin je nacinivsi Tulasi, boginjom odanosti. Svake godine, negde u oktobru, odrzavaju se svecanosti tokom kojih se vencavaju Visnu i Tulasi; svecanosti traju vise dana zavrsavajuci se uvek na dan punog meseca.

Rikardo Meaci

Kod nas se u supermarketima vec odavno moze kupiti zacinsko bilje. Dva puta sam do sada imala zasadjeni bosiljak koji je stajao na kuhinjskom prozoru. Medjutim, kod mene je on imao vise dekorativnu funkciju nego zacinjsku, vise sam ga njuskala no zaista koristila. Pri tom sam izgleda i vise mislila o Kitsu, Lorencu i Izabeli nego o samom bosiljku koji mi se, jadan, oba puta na kraju osusio. Kazu da ga treba cupkati da ne preraste i da se nikako ne bi trebalo pustiti da cveta. Wouldn't know. Ja sam svoje njuskala a onda ubila kao oni zli nesretnoga Lorenca :(

U senci Cestijeve piramide : Cimitero acattolico di Roma

And one keen pyramid with wedge sublime ...
Shelley

Pre izvesnog vremena govorila sam o romanu Putnik i mesecina madjarskog pisca Antala Serba, kroz koji kao kroz neko snovidjenje bludi Mihalj, Madjar koji se zatekao na bracnom putovanju kroz Italiju. Potom sam, trudeci se da ne povredim iznenadjenja radnje ovog omamljujuceg dela, na drugom mestu postavila i jedan njegov deo tokom kojeg se zabludeli Mihalj nasao na takozvanom protestantskom groblju u Rimu, izvan bedema grada i iza Cestijusove piramide. Ovde on razmislja o Geteu, koji ovu piramidu pominje u jednoj od svojih elegija a potom i o Kitsu i Seliju nad cijim grobnim plocama zagubljen i smucen kontemplira zanesen sav. Pomislih onda kako ne bi bilo zgoreg napisati ponesto o tome ko je bio Cestije (Cestius), odakle njemu piramida te kakvo je to groblje koje je uvek dovodilo u iskusenje severnjacke duse iluzijom da ce ovde putevi propadanja biti sladji; na kraju jos i to kako su ova dva engleska romanticara zavrsilia na tom groblju i ko je od nama dragih ljudi takodje tamo, pod stablima senovitih krosnji.

O tome kako je Gete putovao po Italiji i sta je sve o tome mislio i zapisivao moze se citati takodje ovde; za ovaj post on i nije toliko bitan sem utoliko sto sam kao prvu ilustraciju ovog preromanticnog mesta izabrala bas njegov crtez. Naime, tokom svoga polu-inkognito bivstvovanja u Rimu, Gete se intenzivno druzio sa nemackim slikarom Tisbajnom, koji je izradio onaj najcuveniji Geteov portret Gete u rimskoj Kampanji. I sam zainteresovan (i) za likovnu umetnost, u Rimu se Gete od Tisbajna ucio ne samo tome kako bi  umetnost trebalo posmatrati i procenjivati te sta vredi prikupljati za svoju zbirku umetnina, vec i to kako je stvarati. Tako Gete i sam, preduzimajuci izlete po okolini grada, pocinje da izvodi male skice i crteze. Jedan od izabranih motiva bila je bas Cestijeva piramida, koju je, izmedju ostalih, predstavio i Piranezi.

Od dva pitanja - ko je bio Cestije i otkud njemu piramida - zapravo je lakse odgovoriti na ovo drugo : s obzirom da znamo da je izgradjena izmedju 18. i  12. godine pre nove ere, kada je uveliko vec sve egipatsko veoma bilo u modi, to zapravo i ne cudi toliko. Fascinacija Egiptom toliko je stara da potice jos od Herodota koji je, verujemo, zaista Egipat i posetio te iz licnoga iskustva opisivao tu zacudnu zemlju. sto su potom mnoge generacije odlicnih Grka i Rimljana pomamno citale . Medjutim pobedom Oktavijana nad Markom Antonijem i Kleopatrom kod Akcijuma septembra 32. godine pre nove ere, Egipat prestaje da biva taj opskurni, pomalo jezivi pa cak i zastrasujuci - iako privlacni - rival : pobedjeni Egipat sada je podanik; sve sto je pripadalo kurvi Kleopatri i izdajniku Antoniju sada prelazi u ruke mladoga princepsa. Dakako postoji bitna razlika u odnosu prema Egiptu pre njegovog pokoravanja i one nakon sto je drevna drzava postala provincija : dok je Cezarova ljubav prema Egiptu i Kleopatri izazvala bezmalo istu reakciju kao i ona Antonijeva kasnije, narocito onda kada je Cezar odlucio da je odlicna ideja da u hram Venus Genetrix postavi statuu Kleopatre u liku boginje Izis, niko nije video niceg loseg u tome sto je Oktavijan iz Egipta dovukao, izmedju ostalog, i brojne obeliske; od ovih jedan je postao pokazivac, gnomon, ogromnog suncanog sata horologium/solariuma koji je podigao na Marsovom polju, dok su druga dva ponosno stajala ispred njegovog Mauzoleja. Kako princeps, cija je Egipat postao licna provincija, tako i ostali a narocito oni bogatiji; eto tako i Cestiju pade na pamet da sebi kao grobnicu podigne bas - piramidu. Uostalom, trebalo  bi se ipak setiti da postoje i cudnije rimske grobnice, kao sto je na primer ona izvesnog Marka Vergilija bivseg roba koji je bio pekar, a koja je takodje kasnije inkorporirana u zidine grada. Cestijeva piramida tako je kod Porta San Paolo dok je ova pekareva grobnica kod Porta Maggiore.

Who, then, was Cestius,
And what is he to me? -
Amid thick thoughts and memories multitudinous
One thought alone brings he.


I can recall no word
Of anything he did;
For me he is a man who died and was interred
To leave a pyramid
Thomas Hardy

Nije bas sasvim sigurno ko je Cestije bio; natpis kaze da je on bio izvesni Caius Cestius Epulon, pretor i tribun; tako je onda on mozda onaj pretor Cestije koga pominje i Ciceron . Posto ova piramida svojim izgledom najvise lici na piramide iz Nubije, koje su dosta uze i okomitije od egipatskih, pomislja se na to da je ovaj Gaj Cestije sasvim moguce ucestvovao u nekoj od kampanji koja ga je dovela u susret sa ovakvim gradjevinama i to najverovatnije u antickom kraljevstvu Meroe, negde oko 23. godine pre nove ere. Medjutim to se ipak ne moze sasvim sa sigurnoscu tvrditi : izgleda je vec u antici a potom sasvim sigurno u srednjem veku taj podatak potpuno zaboravljen; da nije sacuvan natpis ne bismo znali da je taj Cestije uopste i postojao. Tako su tokom srednjeg veka ovu piramidu u masti zaodenuli raznim mitoloskim prikazama : verovali su da je ona zapravo grobnica Rema, Romulovog brata; Petrarka je tako pominje kao sepulcrum Remi.

Da bi sve bilo jos interesantnije odista je postojala jos jedna veca piramida, sada izgubljena, koju su smatrali Romulovim grobom a koja se nalazila u okviru granica grada, takozvanog pomerium-a, negde preko puta sadasnjeg Castel Sant' Angelo a nekadasnjeg Hadrijanovog mauzoleja; da jos uvek postoji do ove piramide bi, dakle, preko Tibra vodio onaj most sa Berninijevim andjelima. Tako su ove dve piramide bile poznate kao meta Remi i meta Romuli. Ova Romulova piramida, iako vise ne postoji ipak nije u potpunosti za nas izgubljena : nekom zanimljivom simbolikom mermer sa ove piramide iskoriscen je kasnije za stepenice bazilike Sv. Petra, za koju su renasansni arhitekti i inace cerupali mnogi anticki spomenik zbog cega se Mikelandjelo strasno sa njima svadjao. Ono sto je sigurno jeste da je ova pointy piramida potom presudno uticala na umetnike koji su dobijali zadatak da piramide predstave; tako sve piramide, i  one iz Gize, na slikama i grafikama perioda od 17. veka pa sve do masovnijih odlazaka u Egipat (najpre sa Napoleonom) izgledaju vise pointy nego sto bi trebalo. Sto je najsmesnije to se desavalo cak i sa onim umetnicima koji su zapravo bili u Egiptu te videli kako piramide tamo zaista izgledaju : po povratku u Evropu one bi se potom ponovo zasiljile, kao sto je to slucaj na primeru desno.

Oko 270. godine nove ere Cestijeva piramida postala je deo Aurelijanovih gradskih zidina; moguce je da je tada grobnica i opljackana, posto se veruje da se to dogodilo jos u anticko vreme. Da je u ovoj piramidi uopste i postojala neka grobna prostorija otkriveno je ponovo tek u 17. veku, 1660. godine, kada se obratila paznja i na natpise pa se cak postavio jos jedan koji govori o ovome pronalasku u doba pape Aleksandra VII. Iz natpisa se saznaje i to da je ova piramida, visoka oko 30m, sagradjena za tacno 330 dana; kada je otkrivena grobnica je jos sadrzala freske na svojim zidovima koje su medjutim od tog vremena do sada nestale, no zna se kako su izgledale po grafikama izvesnog Bartolija. Ispostavlja se da je Cestije pored tih fresaka zeleo da se njegova 5m visoka grobna prostorija ispuni tapiserijama koje je voleo i za zivota : 18. godine pre nove ere Avgust je doneo za vecinu imucnih Rimljana  uzasavajuci zakon protiv luksuza koji mu je tako sta zabranjivao. Umesto toga te su tapiserije prodate pa su od novca izlivene dve bronzane figure, koje su nekada stajale ispred piramide a od kojih su sada preostale samo baze sa natpisima u Kapitolinskom muzeju.

It might make one in love with death, to be buried in so sweet a place.
Shellley 

Prva osoba koja je sahranjena u blizini ove piramide  u novije doba bio je izvesni oksfordski student, po imenu Langton, nekih pedesetak godina pre no sto je Gete setao tuda; verovatno otuda i nazivi poput - protestantsko ili cak englesko groblje, dok se ono zapravo zove ne-katolicko, dakle - za sve koji nisu katolicke veroispovesti - tu ima pravoslavaca kao i budista na primer. No, najvise je ipak bilo, narocito u proslosti, upravo Engleza i Nemaca.; i Geteov sin August ce tu naci svoj kraj. To ne cudi kada se zna da je Italija, a narocito Rim, tada prakticno vrvela upravo od Engleza i Nemaca : Englezi su izmislili turizam a zajedno sa Nemcima izmislili su i modernu arheologiju; i jedni i drugi su nakon skola ili pre braka odlazili na takozvani  Bildungsreise, kako bi videli sveta, naucili ponesto i gledali umetnost pre no sto se vrate stvarnosti i obavezama jednog posve racionalnog zivota; i sam Gete kaze kako se s pocetka nadao da ce pronaci nekog obrazovanog Engleza da mu objasni sve ono sto oko sebe vidi. Tokom vremena toliko je poznatih ljudi ovde sahranjeno - izmedju ostalih i dva od tri najveca engleska pesnika - romanticara, da je i samo ovo groblje, kao i piramida u cijoj senci lezi, postalo neka vrsta polu hodocasnickog a pola turistickog mesta, o cemu i Antalov Mihalj govori.  Godine 1873. godine slikar Valter Krejn posetio je groblje nacinivsi prelepu sliku (levo) Shelley's Tomb in the Protestant Cemetery in Rome; 1877. Oskar Vajld hodocastio je na protestantsko groblje nazvavsi ga pri tom ushiceno the holiest place in Rome i potom napisavsi pesmu : The Grave of Keats; deset godina kasnije, 1887. isto je ucinio i Tomas Hardi, tom prilikom napisavsi pesmu At the Pyramid of Cestius near the Graves of Shelley and Keats.

The youngest of the martyrs here is lain,   
Fair as Sebastian, and as early slain.
Oscar Wilde

Dzon Kits sahranjen je na ovome groblju nakon prerane smrti koja ga je zadesila u Rimu, u stanu blizu cuvenih spanskih stepenica, a gde se sada nalazi Kitsov i Selijev memorijalni muzej . Pisala sam vec sve o nesretnome Dzonu Kitsu, svim smrtima u porodici - od kojih mu je najverovatnije najteze pala ona njegovog mladjeg brata a cija ga je bolest zapravo kostala zivota - te onda i o njegovoj bolesti, nemastini i onoj poslednjoj nadi ulozenoj u delotvornost jedne bolje klime; tako da o tome sada necu duziti vec samo podsetiti : iako, dakle, veren sa Fani, Kits ipak odlucuje da se uputi na to putovanje sa svojim (tada samo) poznanikom ,engleskim slikarem Severnom (koji je izradio Kitsov portret desno), septembra 1820. godine; tamo je poziveo do februara 1821.  sve vreme zapravo ocekujuci smrt : ono sto je u Kitsovoj prici najstrasnije jeste to da je studirajuci medicinu naucio dovoljno da savrseno dobro poznaje svaku fazu svoje bolesti. Njegov grob smesten je u onom najstarijem delu groblja, bez sumnje blizu onoga oksfordskog studenta. Seli, koji je Kitsa upoznao jos dosta ranije preko zajednickog prijatelja Li Hanta, osecao se narocito pogodjen ovom smrcu : za razliku od Bajrona koji Kitsa nikada nije upoznao i nije mnogo ni cenio; u proslom postu moze se procitati i ponesto od onog sto su  oni tom prilikom pisali. Dobar kakav je bio (a zaista jeste bio dobar sve iako je zbog  sesnaestogodisnje Meri Godvin ostavio svoju trudnu zenu i decu koja se onda stoga i ubila, udavivsi se u Hajd Parku) on je Dzonu zeleo da pomogne : nakon sto se preselio u Italiju on je njega neprestano zvao onamo, u tu bolju klimu. Medjutim, Kits je te ponude odbio; bio je, i pored svega, pomalo rezervisan prema Seliju zbog stare uvrede koju mu je ovaj naneo rekavsi mu onomad da ipak ne stampa izvesnu zbirku pesama.

Pogodjen Kitsovom smrcu Seli istog trenutka kada prima tu strasnu i tuznu vest zapocinje pisanje Adonisa za koga ce kasnije smatrati da je least imperfect od svih njegovih dela a o cemu prosli put nisam govorila opsirnije. U predgovoru ovoj elegiji on se zahvaljuje Severnu sto se o Kitsu tako dobro brinuo tokom tih poslednjih dana, sto je Severna namah ucinilo poznatim; na tom mestu medjutim pominje se i mesto Kitsovog groba kao i Cestijeva piramida koji ce se pojaviti i u cuvenoj strofi 50 (to je jedna veoma dugacka pesma;)  :

John Keats died at Rome ... and was buried in the romantic and lonely cemetery of the Protestants in that city under the pyramid which is the tomb of Cestius and the massing walls and towers, now mouldering and desolate, which form the circuit of ancient Rome.

And grey walls moulder round, on which dull Time
Feeds, like slow fire upon a hoary brand;
And one keen pyramid with wedge sublime,
Pavilioning the dust of him who planned
This refuge for his memory, doth stand
Like flame transformed to marble; and beneath,
A field is spread, on which a newer band
Have pitched in Heaven's smile their camp of death,
Welcoming him we lose with scarce extinguished breath.

U Selijevoj elegiji Kits zapravo i nije umro : nakon duge povorke tragicnih, neutesnih stihova najednom se u potpunosti menjaju atmosfera i opste osecanje : od strasnoga usuda Kitsova sudbina rane smrti postaje gotovo trijumf i apoteoza : on i nije umro vec he hath awakened from the dream of life i postao na taj nacin one with nature. Nije ni cudo sto je ispred svog Adonisa Seli postavio ovaj epigram, prevevsi ga na engleski :

Thou wert the morning star among the living,
Ere by fair light had fled;
Now, having died,thou art as Hesperus, giving
New splendour to the dead.

Kao sto znamo Kits nije zeleo da na njegovom nadgrobnom spomeniku pise njegovo ime : trazio je da natpis bude : Here lies One Whose Name was writ in Water; ceo natpis, ispod reljefa koji predstavlja liru pokidanih zica,a za koji se Severn, zajedno sa Dzonovim najboljim priijateljem Carlsom Braunom pobrinuo,  glasi i dan-danas ovako :

This Grave
contains all that was Mortal
of a
YOUNG ENGLISH POET
Who,
On His Deathbed,
In the Bitterness of His Heart
at the Malicious Power of his Enemies
Desired
These Words to be engraved on his Tombstone :
HERE LIES ONE
WHOSE NAME WAS WRIT ON WATER
Feb. 24th 1821.

Kada je Severn umro, 1879. godine, sahranjen je na ovom groblju, odmah pored svog prijatelja; on je doziveo duboku starost od 85 godina vodeci poprilicno uspesni zivot respektabilnog slikara, jednog od, moglo bi se reci, osnivaca engleske umetnicke Akademije u Rimu, te kasnije i konzula u ovome gradu a koji je ipak nekako uspeo da osiromasi toliko da su ga drugari sahranjivali; medju njima bio je i Dante Gabrijel Roseti, pomenut as such na Severnovom spomeniku.

A nesretni Persi, nije ni sanjao kada je rekao  It might make one in love with death, to be buried in so sweet a place da ce se i on na istom mestu naci vec sledece, 1822. godine. O tome kako se to desilo   i o jos dvoje zanimljivih ljudi koji tamo leze, od kojih je jedan u grobu pored Selija onako kako je Severn pored Kitsa, u drugom delu ove price. Pre toga evo cele Oskarove pesme i eseja. Lepo je zamisljati ga mladoga, u onom belom odelu kakvo se oblaci while in Italy or Greece, sa sesirom i stapom, kako se raznezuje sav nad grobom nesretnoga Dzona Kitsa.

 

RID of the world’s injustice, and his pain,   
  He rests at last beneath God’s veil of blue:   
  Taken from life when life and love were new   
 The youngest of the martyrs here is lain,   
Fair as Sebastian, and as early slain.             5
  No cypress shades his grave, no funeral yew,   
  But gentle violets weeping with the dew   
Weave on his bones an ever-blossoming chain.   
O proudest heart that broke for misery!   
  O sweetest lips since those of Mitylene!      10
  O poet-painter of our English Land!   
Thy name was writ in water——it shall stand:   
  And tears like mine will keep thy memory green,   
  As Isabella did her Basil-tree.

ROME.

Oscar Wilde

Obicno se kaze kako je Seli, poput Bajrona, u Italiji ziveo u dobrovoljnom izbeglistvu, te to onda jos povezuju sa njegovim raznim politickim aktivnostima. Istina, Seli je, kako to i dolikuje jednom izvrsnom romanticarskom duhu, bio poprilicno zabrinut raznim socijalnim pitanjima : zbog pamfleta The Necessity of Atheism bio je i izbacen sa Oksforda. Medjutim, kao sto je to slucaj i sa Bajronom, to nije bas skroz istina - kaogod sto Dzordz Gordon nije vise mogao ziveti u Engleskoj usled silnih skandala, tako je i Seli u Italiju dosao u pocetku vise zato da bi ujurio pomenutog Dzordza nego zarad ikakvih razloga politickih : zajedno sa Kler Klermont, Merinom rodjakom (zapravo ona je bila njena sestra samo po braku medju njihovim roditeljima), oni 1818. odlaze u Italiju zato da bi Bajronu doveli kcer Alegru. Ovo dakako nije bio prvi put da su njih troje tako jurcali Evropom za Bajronom : dve godine ranije, u istom sastavu i na nagovor iste i vec sa Bajronom trudne gospodjice, Persi i Meri su ga uhodili u Svajcarskoj; iznajmivsi susedne kuce na Zenevskom jezeru, te 1816. godine Bajron je pisao Childe Harold's Pilgrimage koji su njih dve prepisivale; istovremeno zacet je Frankenstajn Meri Seli. Sada je tu kcer trebalo odvesti ocu jer majka nije mogla da se o njoj brine. Tako su Selijevi, zajedno sa Kler i sa Alegrom pristigli u Italiju 1818. godine, da bi se tu potom i nastanili. Ocigledno je da se Persiju tu veoma svidelo, te je ovako odgovarao prijateljima (u ovom slucaju pesniku Tomasu Pikoku) koji su ga nagovarali da se vrati u domovinu :

I believe, my dear Peacock, that you wish us to come back to England. How is it possible ? Health, competence, tranquility, all these Italy permits, and England takes away ... Pity me from my absence from these social engagements which England might afford me, and which I know so well how to appreciate. Still, I shall return some fine morning out of pure weakness of heart.
Rome, April 6, 1819

Selijevi su ziveli u Napulju, Firenci i u Rimu gde je zavrsio svog Prometheus Unbound; posthumno  je Dzozef Severn naslikao sliku (levo) koja upravo i prikazuje Selija dok pise ovo svoje poznato i znacajno delo. Sreca Persija i Meri bila je medjutim, i pored sve odusevljenosti Italijom, u nekoliko mahova snazno poljuljana - 1818. u Rimu umire im sin a naredne godine i kcer : sahranjeni su na Protestantskom groblju dakle jos pre Kitsa, sto znaci da je Seli ovo groblje poznavao all to well u trenutku kada je saznao za Kitsovu smrt. Kazu da su zidovi ovog groblja prekriveni brsljenom dok na prolece i leti zemlju prekrivaju ljubicice. Konacno, aprila 1822. godine Seli se seli u zaliv Lerici kod Pize u kucu Casa Magni (dole desno); susedi su im ovde clanovi porodice Vilijams : sa Vilijamsom se Persi druzi a u njegovu zenu Dzejn mozda je pomalo zaljubljen, posvecujuci joj u to vreme svoju poeziju. Ovaj Vilijams i Seli dele ljubav ka moru i plovidbi po istom : sami osmislivsi jedrilicu i napravivsi planove za istu, daju graditelju brodova da im izradi jedan brodic, koji ce Seli nazvati Arijel iako je Bajron insistirao da se zove Don Huan, oko cega su se i posvadjali : tako je ona zapravo imala dva naziva, podjednako koriscena. Graditelju brodova ova zacudna brodica nije se narocito svidela no, Kako mlada gospoda zele, verovatno je pomislio.  Kako bilo - Seli je potom cesto sa Arijel/Don Huanom plovio po zalivu. Narocito je voleo da zalazi po pecinama, da se u njima iskrca i onda tako kontemplira ili pise.

Baveci se u ovome zalivu Lerici Seli je, pored plovidbe svojim brodicem, bio naumio i da osnuje casopis i to zajedno sa Bajronom i vec pominjanim Li Hantom. Ovaj casopis zvao bi se Liberal, Hant bi ga uredjivao a on i Bajron bi za njega, izmedju ostalih, pisali. Oko ovog pitanja Seli je toliko gnjavio Bajrona  da je ovaj na kraju na sve to zaista  i pristao, pa je cak uspeo da ga nagovori i na to da Hantu i njegovoj porodici ustupi citav donji sprat svoje vile u Pizi. Znajuci Bajronov sebicluk u ovo je gotovo neverovatno poverovati; no, iz nekog razloga, Bajron je zaista voleo Selija; ako i nije ni malo mario za Hanta, njegovu silnu decu i citav taj Liberal projekat - veoma mu je bilo stalo do Persija, te je amazingly enough, na sve pristao. Sa svoje strane Seli je Hantu i njegovoj porodici platio put od Engleske do Italije; zapravo je celo ovo zamesateljstvo i bilo pokrenuto stoga da bi se prakticno bankrotiranim Hantovima pruzio dostojanstveni izlaz iz teske finansijske situacije. Takav je bio Persi; Bajrona zaista nije bilo briga sto mali Hantovi gladuju.

Ovo sve pisem stoga sto je Seli  malo pre  svoje smrti sa Vilijamsom isplovio da konacno! doceka Hanta koji je pristigao iz Engleske te se raspakivao kod Bajrona; putovanje nije bilo ni duze ni opasnije od onih koje su oni inace preduzimali, pa ipak, u povratku kuci iz ove posete oni su izgubili svoje zivote udavivsi se u moru. U podne 8. jula 1822, nakon posete Hantu, oni su sa jos jednim mladim engleskim mornarom krenuli nazad; od tog trenutka sve pocinje da lici na neku Sekspirovu tragediju : pomalo se pokvarilo vreme te  ih jedan stariji mornar upozorava  da i nije nabolje bas tada kretati. The Devil was a-brewing mischief out there, prisecao se taj starac kasnije. No, sve to nije odgovorilo Selija : on se pozdravlja sa Hantom od koga jos i pozajmljuje knjigu Kitsove poezije; Hant mu govori da tu knjigu cuva jer je inace nema u Italiji; I will return it to you with my own hands, odgovorio je Seli te se zaputio ka  Arijel. Naravno, dogodila se oluja : otpocela je tacno onda kada su se oni nasli na otvorenom moru i trajala svega dvadesetak minuta, nakon kojih se sve smirilo ali se Arijel vise nije videla. Hant i ostali sve su to posmatrali, neverujuci sta se desava sa krova kuce , dodatno prestraseni cinjenicom da Seli nikada nije naucio da pliva.

Deset dana kasnije njihova tela su pronadjena na obali Viaredja, negde na pola puta izmedju Lericija i Hantovog prebivalista. Kao u nekom filmu, potpuno neverovatno, Selijeva ruka bila je cvrsto pribijena uz njegove grudi kada su ga pronasli : u dzepu mu je i dalje stajala knjiga Kitsove poezije koju mu je pozajmio Hant i on ju je i u samrtnom grcu stiskao uz grudi, valjda da je ne bi izgubio. Kremacija je izvrsena 16. avgusta na obali mora;  Hant je knjigu bacio na lomacu :  Shelley said he would return it with his own hands into mine, and so he shall return it ! te je ostatak kremacije proveo u kocijama, nesposoban da podnese bol pogleda na Selijevo telo i lomacu. Bajron, The Lonely Pilgrim iz Selijevog Adonisa, koji je samo tri meseca ranije sahranio nesretnu kcer Alegru, takodje je jedva podnosio pogled na mrtvog prijatelja koji je bio u jadnom stanju - te se povukao dalje; Meri Seli nije ni bila prisutna - u to vreme bio je obicaj da zene uopste ne idu ni na sahrane a pogotovo kremacije kao sto je ova. Najprisebniji u svemu ovome bio je izvesni clan ovoga kruga kome i pored najbolje namere ne umem da procitam ime : izvesni Edvard Dzon - Trelawny. On je bio taj koji je organizovao Selijevu kremaciju kao i , sudbina je htela, tri godine kasnije Bajronovu sahranu u Grckoj; vaznije od svega on je bio taj koji je u afektu a pod osecanjem nepodnosljivosti i same pomisli da Selijevo srce takodje izgori - uskocio u vatru i sa uzarene gomile svojim rukama izneo Selijevo srce sa lomace ! Ovo srce za koje kazu da je bilo neobicno veliko (pa neki sumnjaju da je to zaista bilo srce sto je Edvard Dzon izvukao iz plamena:) Meri je potom cuvala dok je bila ziva, noseci ga svuda sa sobom; ono je posle smrti njihovog sina polozeno u grob pored prethodno vec polozenog pepela. Zato na njegovoj nadgrobnoj ploci pise Cor Cordium.

Sad, Edvard Dzon (tako cemo ga zvati dok ne utvrdimo kako mu se prezime pravilno cita:) je i samo zarad ovoga interesantan covek; no tu se njegova interesantnost ne zavrsava, te prosto na ovom mestu  moram dodati i jedan pasus o njemu, iako on zapravo zasluzuje ceo jedan blog.  Uostalom, ni ne odstupam od teme s obzirom da se on nasao, mnogo godina kasnije, pored Selijevog srca na nacin na koji se Severn (ciji je i portret levo) nasao pored Kitsa : tako je i on, naposletku, postao stanovnik Cimitero Inglese. Ukratko dakle : kao trinaestogodisnjaka otac ga je dao u mornaricu, posto je bio mladji sin kojemu sledi vojnicka karijera. U svojoj knjizi Adventures of a Younger Son on opisuje kako je mornaricu potom napustio kako bi postao gusar koji je onda krstario tako iz avanture u avanturu. Zapravo, on je zavrsio mornaricku obuku 1812. Ozenio se potom iz ljubavi no i pored toga ovaj je brak doziveo tuzan kraj kada ga je zena napustila zarad nekog kapetana. Kasnije on odlazi u Svajcarsku gde zivi od dzeparca koji mu otac daje i pocinje sebe da naziva kapetanom u penziji; kao takav on upoznaje Selija i Bajrona sa kojima postaje dobar prijatelj - dashing, ne bas sasvim normalan i sa veoma snazno razvijenom mastom on je njima natural companion. Nakon Selijeve smrti on se i dalje druzio sa Bajronom koji ga je cak nagovorio i na to da sa njim podje da oslobadja Grcku; na zalost Bajron je ubrzo umro, pa se Edvard pobrinuo i za njegovu sahranu.

Ozenio se potom sestrom nekog grckog pobunjenika, ziveo u nekoj pecini te preziveo cak dva pokusaja atentata i poziveo jos punih 46 godina, tokom kojih je napisao jos nekoliko knjiga, izmedju ostalog i  Recollections of  the Last Days of Shelley adn Byron (1858); putovao je u Ameriku, bavio se politikom, udvarao kako Meri Seli tako i Kler Klermont a onda, u pedesetoj godini pobegao sa svojom pravom ljubavi da bi ostatak zivota proveo u seoskom miru, gde ga je prikazao Mile sa kcerkom Leticijom (desno). 

Umro je u 88. godini zivota; na spomeniku pored onog Selijevog, po njegovoj zelji, urezano :

These are two friends whose lives were undivided.
So let their memory be now they have glided
Under the grave: let not their bone be parted
For their two hearts in life were single-hearted.

Dok se na Selijevom nalazi citat iz Sekspirove Bure po kojoj je i brodic nazvao Arijel :

Nothing of him that doth fade
But doth suffer a sea-change
Into something rich and strange.

Oko Selijeve smrti pricale su se razne price : po nekima on je zapravo tog dana bio ubijen i to zarad svojih politickih angazmana; u ovo licno ne verujem jer smatram da takva tvrdnja neobicno precenjuje vaznost Selija u politici : ona je zapravo bila poprilicno neznatna in the grand scheme of things. Zatim, neki kazu da je on zapravo greskom ubijen : atentatori su mislili da je on Bajron; ovo bi se mozda i dalo poverovati jer se Bajron jeste druzio sa nekim sumnjivim elementima da nije prepoznatljivog broda Arijel po kome je Seli bio vise nego prepozatljiv. Uostalom, ceo svet je znao da ide tog dana da vidi prispelog prijatelja Hanta. Najbesmislenija tvrdnja je, po meni, ona koja zastupa misljenje da se Seli in fact ubio - da nije ni pokusao da se spase jer je bio depresivan. Iz svega sto sam napisala mislim da je poprilicno jasno da Seli u tom periodu zaista nije bio depresivan. Stavise u to vreme je, pored svega, radio na delu koje je nazvao The Triumph of Life :) Tako da ja kazem : come on, savrseno je jasno da je to bila freak accident potpomognuta time sto su oni sami isprojektovali svoju brodicu i jos i time sto Seli nije znao ni da pliva. Pored toga sa sobom su imali neiskusnog, mladog mornara. Simple tragedy of life. Sad business.

Zamisljam tako, nakon svega, taj the happiest of all days kada cu se jednom naci u Rimu i ja; pored svega drugog sto ce me, bez ikakve sumnje, baciti u potpuni trans, nadam se da cu imati vremena i da odem do Cestijeve piramide - vise zbog mojih romanticara nego zbog Rimljanina Cestija, kao sto su to cinili Oskar, Tomas Hardi i mnogi drugi. Na kraju, nisu ni samo oni ti koje bih tamo volela da posetim : na ovome groblju sahranjena je i meni omiljena (ili bar jedna od dve) nasa slikarka - ukoliko je nasom uopste i mozemo zvati : Milena Pavlovic Barili.

Milena je sasvim neocekivano napustila svet 6. marta 1945. godine u Njujorku; nalaz govori da se radilo o srcanom udaru, mada se pominje i prethodni pad sa konja :  

"Milena i njen muz bili su zajedno na konju – padala je kisa, put je bio asfaltiran (u okolini Njujorka), konj se okliznuo, Milenina uzengija je pukla. Nasa kci je sa krikom pala preko glave konja... Milena je bila pet meseci u gipsu, nepokretna, od pojasa do vrata... Prvih dana 1945, mogla je da se obuce, da hoda, dosla je u Njujork. Sa Goslenom je našla jednu kuću – izgleda da se dobro osecala, cinilo se da je sasvim ozdravila." . Vece pred smrt proslavljala je novi posao - izradu kostima za jednu predstavu - u restoranu. I onda je umrla u snu.

Dve godine kasnije njen muz preneo je pepeo  iz Amerike u Italiju, da bi 1949. godine bio polozen na ovo lepo groblje : "Milena pociva na jednom divnom mestu, na groblju u blizini kapije svetog Pavla, prepunom velikih uspomena na pesnike, umetnike, na ljude koji su dosli iz citavog sveta i sada pocivaju tu, pored nje", pisao je njen otac Danici Pavlovic, njenoj majci; kasnije su joj se tu oboje pridruzili otac Bruno (1952.) i majka Danica (1965.) I oko njene smrti nastavile su da kruze razne price : koliko se secam knjige koju je o Mileni pisala Adela Macola - tu se cak i sumnja u neki foul play. Kako god da je bilo, i ona sada lezi tamo, u blizini Kitsa,Severna,Selija i Dzona Edvarda.

Uskoro cemo moci da pogledamo i dokumentarni film koji je snimila Carna Radoicic; mozda saznamo i nesto novo :)

Who, then, was Cestius,
         And what is he to me? -
Amid thick thoughts and memories multitudinous
         One thought alone brings he.

         I can recall no word
         Of anything he did;
For me he is a man who died and was interred
         To leave a pyramid

         Whose purpose was exprest
         Not with its first design,
Nor till, far down in Time, beside it found their rest
         Two countrymen of mine.

         Cestius in life, maybe,
         Slew, breathed out threatening;
I know not. This I know: in death all silently
         He does a kindlier thing,

         In beckoning pilgrim feet
         With marble finger high
To where, by shadowy wall and history-haunted street,
         Those matchless singers lie . . .

         --Say, then, he lived and died
         That stones which bear his name
Should mark, through Time, where two immortal Shades abide;
         It is an ample fame.

Thomas Hardy
* izuzetne fotografije spomenika na ovom groblju mogu se videti ovde.

Oscar - the (un)happy prince of wit

Kada sam razmisljala o tome kako da obelezim rodjendan dragog Oskara shvatila sam da mi je potpuno nemogucno da to uradim sensibly : Oskar pripada onoj skupini o kojima mi je veoma tesko da pisem jer ih toliko volim; iz preterane ljubavi prema takvima gubim svu objektivnost, postajem sklona preterivanjima razne vrste a onda se neretko u svemu tome i poprilicno izgubim. Kako zbog svega toga ne bih pocela da dešperiram odlucila sam se ovom prilikom za srednje resenje : navescu neke Oskarove citate koje cu onda pokusati da propratim nekim svojim komentarima. Ali, beware u svakom slucaju ovo ce biti  jedan veoma dugacak blog ;)

Kada se pomene Oskar Vajld najcesce se pomisli na njegov jedini roman - Slika Dorijana Greja; neko bi se mozda setio i pojedinih njegovih komada a vec retko ko njegovih bajki ili pak poezije. Zapravo, iako su citali ili su im citane ove njegove divne tuzne bajke, vecina ipak ni ne zna da su one zapravo njegove; takav je bio slucaj i samnom sve dok nisam saznala da je on uopste i postojao (u detinjstvu tako sta najcesce ipak ne znamo). To su pre svega Srecni princ i Sebicni dzin, bajke koje su se nalazile, prepricane, u onim kompletima zutih i plavih knjizica koje je vecina nas imala u detinjstvu. Oskarove bajke su drugacije, pa cak i tako prepricane zadrzavale su taj neki sasvim poseban smek koji valjda dolazi, izmedju ostalog, i od toga sto su zaista veoma tuzne : tu se najcesce neko zrtvuje zarad nekog ili neceg drugog te se sve cesto zavrsava smrcu - sebicni dzin umire na kraju bajke, slavuj se svojevoljno nabada na trn, probijajuci sebi srce, kako bi mladic dobio tu specijalnu crvenu ruzu za svoju dragu, srecni princ se odrice svih svojih ukrasa, na kraju i safira iz ociju a lastavicu koja mu je pomagala noseci te dragulje siromasnima zatice zima, te umire kraj stopala srecnog princa ... ovu bajku sam mozda i najvise od svih volela iako je taj sretni princ izgledao tako tuzno bez svih tih svojih ukrasa dok me je lastavicina smrt dovodila do suza.

Then the snow came, and after the snow came the frost. The streets looked as if they were made of silver, they were so bright and glistening; long icicles like crystal daggers hung down from the eaves of the houses, everybody went about in furs, and the little boys wore scarlet caps and skated on the ice.
The poor little Swallow grew colder and colder, but he would not leave the Prince, he loved him too well. He picked up crumbs outside the baker’s door where the baker was not looking, and tried to keep himself warm by flapping his wings.
But at last he knew that he was going to die. He had just strength to fly up to the Prince’s shoulder once more. ‘Good-bye, dear Prince!’ he murmured, ‘will you let me kiss your hand?’
‘I am glad that you are going to Egypt at last, little Swallow,’ said the Prince, ‘you have stayed too long here; but you must kiss me on the lips, for I love you.’
‘It is not to Egypt that I am going,’ said the Swallow. ‘I am going to the House of Death. Death is the brother of Sleep, is he not?’
And he kissed the Happy Prince on the lips, and fell down dead at his feet.
At that moment a curious crack sounded inside the statue, as if something had broken. The fact is that the leaden heart had snapped right in two. It certainly was a dreadfully hard frost. Early the next morning the Mayor was walking in the square below in company with the Town Councillors. As they passed the column he looked up at the statue: ‘Dear me! how shabby the Happy Prince looks!’ he said.
‘How shabby indeed!’ cried the Town Councillors, who always agreed with the Mayor, and they went up to look at it.
‘The ruby has fallen out of his sword, his eyes are gone, and he is golden no longer,’ said the Mayor; ‘in fact, he is little better than a beggar!’
‘Little better than a beggar’ said the Town councillors.
‘And here is actually a dead bird at his feet!’ continued the Mayor. ‘We must really issue a proclamation that birds are not to be allowed to die here.’ And the Town Clerk made a note of the suggestion.
So they pulled down the statue of the Happy Prince. ‘As he is no longer beautiful he is no longer useful,’ said the Art Professor at the University.
Then they melted the statue in a furnace, and the Mayor held a meeting of the Corporation to decide what was to be done with the metal. ‘We must have another statue, of course,’ he said, ‘and it shall be a statue of myself.’
‘Of myself,’ said each of the Town Councillors, and they quarrelled. When I last heard of them they were quarrelling still.
‘What a strange thing!’ said the overseer of the workmen at the foundry. ‘This broken lead heart will not melt in the furnace. We must throw it away.’ So they threw it on a dust-heap where the dead Swallow was also lying.
‘Bring me the two most precious things in the city,’ said God to one of His Angels; and the Angel brought Him the leaden heart and the dead bird.
‘You have rightly chosen,’ said God, ‘for in my garden of Paradise this little bird shall sing for evermore, and in my city of gold the Happy Prince shall praise me.’

Knjigu bajki The Happy Prince and other stories Oskar je izdao 1888. godine : jos uvek ne jako proslavljen iako je pisao za novine i zurnale, pa je cak imao i poneki neuspeli komad, on je poznatiji bio kao neobicna figura koja drzi predavanja (u Americi i Francuskoj kao i u Engleskoj) o estetizmu i dekadenciji nego po svojim delima. Do tada on je vec bio ozenjen Konstancom (My constant Constance) sa kojom je dobio i dva sina; medjutim, vec je dve godine znao i za svoju pravu prirodu koju mu je otkrio mladi Robi Ros koji je nacinio svojim zadatkom da Oskara zavede. To je takodje vreme kada Oskar pocinje ozbiljno da pise (ili - da pise ozbiljne stvari) : napustivsi zurnale on se posvecuje razvijanju svojih ideja kroz eseje poput The Soul of Man Under Socialism ili The Decay of Lying ; no ono najvaznije bilo je to da je u ovom periodu napisao i svoj jedini roman, toliko poznati The Picture of Dorian Gray.

The artist is the creator of beautiful things.
        To reveal art and conceal the artist is art's aim.
        The critic is he who can translate into another manner or a new material his impression of beautiful things.
        The highest as the lowest form of criticism is a mode of autobiography.
        Those who find ugly meanings in beautiful things are corrupt without being charming. This is a fault.
        Those who find beautiful meanings in beautiful things are the cultivated. For these there is hope.
        They are the elect to whom beautiful things mean only beauty.
        There is no such thing as a moral or an immoral book.
        Books are well written, or badly written. That is all.
        The nineteenth century dislike of realism is the rage of Caliban seeing his own face in a glass.
        The nineteenth century dislike of romanticism is the rage of Caliban not seeing his own face in a glass.
        The moral life of man forms part of the subject-matter of the artist, but the morality of art consists in the perfect use of an imperfect medium. No artist desires to prove anything. Even things that are true can be proved.
        No artist has ethical sympathies. An ethical sympathy in an artist is an unpardonable mannerism of style.
        No artist is ever morbid. The artist can express everything.
        Thought and language are to the artist instruments of an art.
        Vice and virtue are to the artist materials for an art.
        From the point of view of form, the type of all the arts is the art of the musician. From the point of view of feeling, the actor's craft is the type.
        All art is at once surface and symbol.
        Those who go beneath the surface do so at their peril.
        Those who read the symbol do so at their peril.
        It is the spectator, and not life, that art really mirrors.
        Diversity of opinion about a work of art shows that the work is new, complex, and vital.
        When critics disagree, the artist is in accord with himself.
        We can forgive a man for making a useful thing as long as he does not admire it. The only excuse for making a useless thing is that one admires it intensely.
        All art is quite useless.

The Preface to The Picture of Dorian Gray

Roman Slika Dorijana Greja isprva nije izasao kao knjiga vec je svoju premijeru imao u casopisu Lippincott's Monthly Magazine 1890. godine; pred izlazak romana u formi knjige (1891.) Oskar je ovaj tekst dosta izmenio : pored toga sto je izbacio neke nezgodne delove koji su se cinili suvise dekadentnim i onih previse homoerotskih, Oskar je dodao i citavih sest ili sedam poglavlja koji u prethodnom izdanju nisu postojali. Takodje, ovom prilikom dodat je i taj predgovor koji sam dala a koji se sastoji iz mnostva njegovih epigrama i izreka koji se cesto citiraju i van konteksta, kako je to cesto i sa ostalim njegovim delima. All art is quite useless tako moze delovati cudno dok se ne procita sve ono sto tome prethodi. Ovaj predgovor jeste zapravo neka vrsta odgovora i odbrane romana; nakon sto je izlazio u magazinu on nije docekan dobro, iako je izazvao izvesnu skandalizovanu zainteresovanost; kritika ga je smatrala u najboljem slucaju osrednjim dok je obicne ljude zgrazavao sav taj greh  te su ga smatrali podlim i ruznim. Medjutim, sada se Slika Dorijana Greja nalazi vec i u lektirama srednjoskolaca; lepota i savrsenost Oskarovog jezika i stila, taj nenadmasni wit koji je on tako naizgled lako prosipao iz sebe zadrzali su jos dugo interesovanje za ovo mracno delo o tastini, grehu, zlocinu i umetnosti. Cak postoji, mada naucno nepriznat, Dorijan Grej sindrom; dok je sam lik bezgranicno interesantan i aktuelan te stalno iznova vaskrsava u popularnoj kulturi. 

Filmski pokusaji sa Dorijanom veoma su brojni : prvi je film (nemi) snimljen jos 1913. godine a da se od tada od njega uopste ne odustaje. Ponekad je to doslovna ekranizacija, sve sa nazivom The Picture of Dorian Gray; ponekad je to, pak, Dorian Gray in disguise pa tako on moze biti i zena. O svemu ovome a narocito o jedinom filmu koji ja licno priznajem, vec sam podrobno pisala u postu I have been haunted by the Picture of Dorian Gray ..., tako da se sada radije ne bih ponavljala. Za one koje mrzi da sada to citaju samo cu napomenuti da je to onaj film iz 1945. godine, crno beli (sem u delovima kada se pokazuje slika, sto je vazan  i jedinstven postupak) a koji je rezirao Albert Levin, izuzetno zanimljiva figura. Svakako ga preporucujem - ne samo stoga sto je realno najbolji vec i zato sto se tu moze videti i veoma mlada Andjela Lensberi ;) kao i uzivati u fantasticnom izvodjenju Dzordza Sandersa u ulozi Herija; jedini koji ga uspesno zamenjuje, u ovoj novoj verziji, jeste - Kolin Firt. Njegova izvedba je u principu i jedino sto zaista valja u ovom najnovijem Dorijan ostvarenju.

Pored samog prelepog i strasnog Dorijana i nesretnog slikara Bazila koji je taj portret izradio, najprominentnija i najupecatljivija od svih njih (mozda cak i samoga Dorijana) jeste figura Harija (Lord Henry Wotton) koji odvlaci Dorijana u taj strahotni ambis. Henri mnogo prica, on je prototip tadasnjeg dendija (po principu Bo Bramela o kome sam ranije pisala), hedonista koji svojim nacinom zivota zaludjuje Dorijana. Uticaj koji on ima na Dorijana poguban je i presudan medjutim on nije nikakav djavo koji je dosao po Dorijanovu dusu; pollovinu od toga sto on govori on zapravo ne misli; on je idle a pri tom zastrasujuce elokventan no zapravo nije zao. Mnoge od najvrcavijih recenica u romanu pripadaju njemu iako su neke od njih upravo outrageous. Kako Bazil kaze - on nikada ne govori nista dobro ali takodje i ne cini nista lose. On je zapravo veliki kriticar celokupne viktorijanske kulture koju smatra uzasno laznom i pritvornom. Ono sto su za Harija reci i hedonizam, medjutim, kod Dorijana se pretvara u zlocin. I pored price koja je prilicno strasna jer dotice onaj sustinski strah koji svi delimo - od prolaznosti mladosti, lepote i, na kraju, od smrti, ovaj roman zaista zasluzuje da se nadje u lektiri i stoga sto je tu Oskarov wit i way with words dosao do punog izrazaja, sto ce nesto kasnije svoj vrhunac, po meni, dostici u njegovim komadima. Da bi se u tom sjajnom, britkom, savrsenom pisanju zaista uzivalo - trebalo bi ga ipak citati na engleskom.

Evo i par jako poznatih Oskarovih citata iz ovog dela, koji, kao i vecina njegovih opste poznatih recenica, ima zivot van samog dela te se cesto zaboravlja odakle uopste i poticu; ovde uglavnom iz uma i usta Harija Votona :

There is only one thing in the world worse than being talked about, and that is not being talked about.

Conscience and cowardice are really the same things.

A man cannot be too careful in the choice of his enemies. 

Those who are faithful know only the trivial side of love; it is the faithless who know love's tragedies. 

The commonest thing is delightful if one only hides it. 

The one charm of marriage is that it makes a life of deception absolutely necessary for both parties. 

Every portrait that is painted with feeling is a portrait of the artist, not of the sitter. The sitter is merely the accident, the occasion. It is not he who is revealed by the painter; it is rather the painter who, on the coloured canvas, reveals himself. 

Laughter is not at all a bad beginning for a friendship, and it is far the best ending for one. 

The only way to get rid of a temptation is to yield to it. 

The only difference between a caprice and a lifelong passion is that the caprice lasts a little longer. 

It is only shallow people who do not judge by appearances. The true mystery of the world is the visible, not the invisible 

Beauty is a form of genius - is higher, indeed, than genius, as it needs no explanation. 

I always like to know everything about my new friends, and nothing about my old ones. 

Nowadays people know the price of everything and the value of nothing. 

Men marry because they are tired; women, because they are curious: both are disappointed. 

Women are a decorative sex. They never have anything to say, but they say it charmingly. Women represent the triumph of matter over mind, just as men represent the triumph of mind over morals. 

When one is in love, one always begins by deceiving one's self, and one always ends by deceiving others. 

A great poet, a really great poet, is the most unpoetical of all creatures. But inferior poets are absolutely facinating. The worse their rhymes are, the more picturesque they look. The mere fact of having published a book of second-rate sonnets makes a man quite irresistable. He lives the poetry that he cannot write. The others write the poetry that they dare not realize.

Nakon Dorijana Greja Oskar je lako mogao reci ono sto je Bajron ranije izjavio I woke up one day to find myself famous : bio je sada medju najpoznatijim ljudima u Londonu, mada vise infamous no bilo sta drugo. Njemu se izgleda ovo i dopalo, bio je talk of the town, briljirao je na raznim vecerinkama i svi su ga na ulici prepoznavali iako je i ranije bio dosta upadljiv svojom fizickom velicinom i ektravagantnim odevanjem. Tako da je onda odlucio da jos malo prodrma svoje sunarodnike : tokom posete Francuskoj napisao je komad Saloma. Pisanje ovog komada sada je vec skoro pa legenda : tokom svog boravka u Parizu Oskar se mnogo druzio sa ondasnjim umetnicima (na primer posecivao je Malarmea i njegov kruzook koji se sastajao utorcima - po cemu se cela ova intelektualna grupa zvala Mardistes) gde je ucestvovao u raspravama o umetnosti i filozofiji. Nakon jedne takve rasprave kada se govorilo o liku Salome i kako je ona predstavljana u umetnosti kroz vekove, Oskar je seo i napisao komad, zeleci da zabelezi ono o cemu je tom prilikom govorio. Napisao ju je na francuskom jeziku, prakticno on the spur of the moment. Kasnije je ona prevedena na engleski; kao prevodilac stoji  zapisan Lord Alfred Daglas, jedan mali kreten o kome cu kasnije nesto reci. Njegov prevod je, medjutim, bio upravo katastrofalan pa je Oskar, na kraju, uzeo i sam preveo svoje delo. Ime malog degenerika medjutim je ostalo jer Oskar nije hteo da se svadja sa tim razmazenim histerikom koga je , medjutim, voleo. 

O Salomi moze mnogo da se govori; bar toliko, ako ne cak i vise, koliko i o Dorijanu Greju. Ovde su i mrak i skandal zapravo jos veci jer se govori o biblijskim licnostima. Upravo stoga izvodjenje ovog komada bilo je zabranjeno u Engleskoj : tamo je jos uvek vazio zakon po kome nije  bilo dozvoljeno prikazivati biblijske licnosti na pozornici. Ova zabrana ostala je na snazi sve do 1931. godine (!) kada je Saloma premijerno izvedena u Londonu. Francuzi, s druge strane, nisu imali taj problem ;) Komad je postavljen 1896. godine u Parizu; u tom trenutku ovo postavljanje drame bilo je zapravo jedan snazan odgovor francuskih umetnika na sve sto se u medjuvremenu desilo Oskaru. Stoga je ova prva postavka postala gotovo the stuff of legend : okupili su se najveci umetnici tog trenutka bilo u ulozi publike ili kao ucesnici ovog spektakla - recimo - Tuluz Lotrek je nacinio programe za to vece :) Na zalost, on je tada vec bio u zatvoru tako da nije mogao prisustvovati ovom dogadjaju. Medjutim, dok je jos uvek bio slobodan, a nakon zabrane izvodjenja u Engleskoj, on se potrudio da makar ovaj svoj komad stampa. Tako je 1893. izaslo i englesko izdanje sve sa legendarnim ilustracijama mladog Obri Birdslija. Ove ilustracije, danas toliko poznate i obozavane, nisu se medjutim svidele Oskaru koji ih je smatrao "suvise vizantijskim"; pored toga - Oskar se pojavljuje na par njih u vidu svojevrsne karikature, sto mu se verovatno takodje nije mnogo dopalo. O ovim ilustracijama takodje se moze mnogo pisati (ceo jedan seminarski rad na primer;) no za sada cu se zadrzati samo na postavljanju par njih :)

Ono sto je toliko outrage-ovalo tadasnji svet jeste Oskarova interpretacija biblijske price. Za razliku od Novog Zaveta gde je sama Saloma slabo predstavljena - samo kao orudje kojim njena majka dobija ono sto zeli - ona je ovde famme fatale i glavni uzrocnik smrti obezglavljivanjem Jovana Krstitelja. Ovo, samo po sebi, nije potpuno nova ideja : u to vreme, narocito u Francuskoj tokom ere simbolizma, ali i ranije, pojavljuju se odjednom te fatalne zene - razne Judite, Meduze i Salome; predstavljaju se rado, kao neka privlacna, pogubna i mracna sila, kako u knjizevnosti, tako i u likovnim umetnostima. One u isto vreme radjaju zelju (seksualnu, koja se granici sa pomamom) ali i stravu : vladavinom njihovog neodoljivog erosa one, gotovo bukvalno, prozdiru muskarce i dovode ih do njihove potpune propasti. Ono sto je zapocelo jos ranije, a pod cijim utiskom je bio i Oskar tokom svoje posete Parizu ( a sto se narocito odnosi na slike Gistava Moroa) on sada ovde  koristi - ideju da se akcenat stavlja na Salomu radije nego na njenu majku - te ide jos i dalje : razlog zasto Saloma tako zudi za Jovanovom glavom na tanjiru jeste taj sto ga ona zeli a on je ipak odbija. Scenu kada Saloma dobija bezivotnu glavu Jovana on je tako nacinio klimaksom svog komada. Ovakva interpretacija novozavetne price zgrazala je isto kao i trenutak koji mu prethodi : kada Saloma izvodi cuveni ples sedam velova sa vrlo malo odece na sebi ;) O ostalim postupcima, temama i motivima, o odnosu prema simbolizmu i ostalom - mozda neki drugi put; sada bih samo navela taj, po meni, najsnazniji i najstrasniji deo kada Saloma prica sa mrtvom Jovanovom glavom.

SALOME: [Holding the severed head of Iokanaan.] Ah! thou wouldst not suffer me to kiss thy mouth, Iokanaan. Well! I will kiss it now. I will bite it with my teeth as one bites a ripe fruit. Yes, I will kiss thy mouth, Iokanaan. I said it; did I not say it? I said it. Ah! I will kiss it now. But wherefore dost thou not look at me, Iokanaan? Thine eyes that were so terrible, so full of rage and scorn, are shut now. Wherefore are they shut? Open thine eyes! Lift up thine eyelids, Iokanaan! Wherefore dost thou not look at me? Art thou afraid of me, Iokanaan, that thou wilt not look at me? And thy tongue, that was like a red snake darting poison, it moves no more, it speaks no words, Iokanaan, that scarlet viper that spat its venom upon me. It is strange, is it not? How is it that the red viper stirs no longer? Thou wouldst have none of me, Iokanaan. Thou rejectedest me. Thou didst speak evil words against me. Thou didst bear thyself toward me as to a harlot, as to a woman that is a wanton, to me, Salome, daughter of Herodias, Princess of Judaea! Well, I still live, but thou art dead, and thy head belongs to me. I can do with it what I will. I can throw it to the dogs and to the birds of the air. That which the dogs leave, the birds of the air shall devour. Ah, Iokanaan, Iokanaan, thou wert the man that I loved alone among men! All other men were hateful to me. But thou wert beautiful! Thy body was a column of ivory set upon feet of silver. It was a garden full of doves and lilies of silver. It was a tower of silver decked with shields of ivory. There was nothing in the world so white as thy body. 

There was nothing in the world so black as thy hair. In the whole world there was nothing so red as thy mouth. Thy voice was a censer that scattered strange perfumes, and when I looked on thee I heard strange music. Ah! wherefore didst thou not look at me, Iokanaan? With the cloak of thine hands, and with the cloak of thy blasphemies thou didst hide thy face. Thou didst put upon thine eyes the covering of him who would see God. Well, thou hast seen thy God, Iokanaan, but me, me, thou didst never see me. If thou hadst seen me thou hadst loved me. I saw thee, and I loved thee. Oh, how I loved thee! I love thee yet, Iokanaan. I love only thee. I am athirst for thy beauty; I am hungry for thy body; and neither wine nor apples can appease my desire. What shall I do now, Iokanaan? Neither the floods nor the great waters can quench my passion. I was a princess, and thou didst scorn me. I was a virgin, and thou didst take my virginity from me. I was chaste, and thou didst fill my veins with fire. Ah! ah! wherefore didst thou not look at me? [She kisses the head.]  Ah! I have kissed thy mouth, Iokanaan, I have kissed thy mouth. There was a bitter taste on thy lips. Was it the taste of blood? Nay; but perchance it was the taste of love. They say that love hath a bitter taste. But what matter? what matter? I have kissed thy mouth.

Nakon mracnog erosa i strave ove Salome Oskar se ponovo vratio kritici drustva, ovaj put sasvim otvorenoj ali datoj  u fanatasticnim komedijama; ovih komada ima vise i svi su bozanstveni te smatram da bi se morali uvrstiti u nekakve liste i programe. Zapravo, mislim da bi se preko Oskarovih dela, a narocito preko ovih komedija, trebalo uciti engleskom jeziku. Serija ovih veoma uspesnih i voljenih komada pocinje sa Lady Windermere's Fan, iz 1892. godine; slede potom  A Woman of No Importance iz 1893. i  An Ideal Husband napisan naredne, 1894. godine. Svi ovi komadi prepuni su tipicno vajldovske elokvencije i nenadmasnog humora; mnoge od poznatih njegovih citata nalaze se upravo u njima. Na sceni ovi komadi doziveli su fantastican uspeh a svi se izvode i dan - danas posvuda u svetu. Brojne su i filmske adaptacije. Medjutim najbolji i najpoznatiji Oskarov komad, onaj koga ce se setiti i manje odusevljeni citalac, jeste The Importance of Being Earnest, njegov, na zalost, poslednji komad, koji je takodje nastao 1894. godine. Ipak, brilijantnost Oskarovog dela ali narocito komada - gubi se znacajno u prevodu koji najcesce ipak ne moze propratiti njegov humor, igru reci i lepotu izraza; kao sto sam vec rekla - trebalo bi ga citati na engleskom. Ovo postaje narocito (bolno) ocigledno vec u samom nazivu Ernesta : prevod Vazno je zvati se Ernest uopste ne otkriva igru reci koja je u originalu prisutna i koja je toliko vazna za ceo ovaj komad : Earnest jeste ime ali i rec koja oznacava iskrenost i (cak) ozbiljnost. Dakle, nije vazno zvati se Ernest vec biti (u isto vreme) Ernest i earnest to jest - iskren. Vaznost ove igre reci jasna je kada se komad procita ;) Ovaj divni komad filmovan je mnogo puta; iako volim i staru verziju ovog puta mnogo vise pak uzivam u novijoj - onoj iz 2002. godine - sa Kolinim Firtom, Rupertom Everetom, Dzudi Denc, Tom Vilkinsonom i Riz Viterspun. Ovu verziju moja sestra i ja gledale smo i u bioskopu; i, dok smo se nas dve valjale od smeha zacudila nas je tisina u Sava Centru : izgleda ipak treba imati nekakav taste za ovu vrstu humora. Publika se dosta retko smejala a kada je to i cinila bilo je to u onim retkim ne-smesnim momentima.; potrebno je vise Oskara na ovim prostorima :) Trejler za ovaj film moze se videti ovde dok za podjednako zabavni  An Ideal Husband (takodje sa Rupertom ali i sa Kejt Blanset, Mini Drajver i Dzulijen Mur) ovde.

Tesko je odabrati deo iz Ernesta koji bih najradije navela jer su gotovo svi pisicni ali sam se nekako odlucila za deo kada se vodi razgovor izmedju Lady Bracknell i Jack-a povodom njegove veridbe sa Gwendolen :

Lady Bracknell. [Sitting down.] You can take a seat, Mr. Worthing.

[Looks in her pocket for note-book and pencil.]

Jack. Thank you, Lady Bracknell, I prefer standing.

Lady Bracknell. [Pencil and note-book in hand.] I feel bound to tell you that you are not down on my list of eligible young men, although I have the same list as the dear Duchess of Bolton has. We work together, in fact. However, I am quite ready to enter your name, should your answers be what a really affectionate mother requires. Do you smoke?

Jack. Well, yes, I must admit I smoke.

Lady Bracknell. I am glad to hear it. A man should always have an occupation of some kind. There are far too many idle men in London as it is. How old are you?

Jack. Twenty-nine.

Lady Bracknell. A very good age to be married at. I have always been of opinion that a man who desires to get married should know either everything or nothing. Which do you know?

Jack. [After some hesitation.] I know nothing, Lady Bracknell.

Lady Bracknell. I am pleased to hear it. I do not approve of anything that tampers with natural ignorance. Ignorance is like a delicate exotic fruit; touch it and the bloom is gone. The whole theory of modern education is radically unsound. Fortunately in England, at any rate, education produces no effect whatsoever. If it did, it would prove a serious danger to the upper classes, and probably lead to acts of violence in Grosvenor Square. What is your income?

Jack. Between seven and eight thousand a year.

Lady Bracknell. [Makes a note in her book.] In land, or in investments?

Jack. In investments, chiefly.

Lady Bracknell. That is satisfactory. What between the duties expected of one during one’s lifetime, and the duties exacted from one after one’s death, land has ceased to be either a profit or a pleasure. It gives one position, and prevents one from keeping it up. That’s all that can be said about land.

Jack. I have a country house with some land, of course, attached to it, about fifteen hundred acres, I believe; but I don’t depend on that for my real income. In fact, as far as I can make out, the poachers are the only people who make anything out of it.

Lady Bracknell. A country house! How many bedrooms? Well, that point can be cleared up afterwards. You have a town house, I hope? A girl with a simple, unspoiled nature, like Gwendolen, could hardly be expected to reside in the country.

Jack. Well, I own a house in Belgrave Square, but it is let by the year to Lady Bloxham. Of course, I can get it back whenever I like, at six months’ notice.

Lady Bracknell. Lady Bloxham? I don’t know her.

Jack. Oh, she goes about very little. She is a lady considerably advanced in years.

Lady Bracknell. Ah, nowadays that is no guarantee of respectability of character. What number in Belgrave Square?

Jack. 149.

Lady Bracknell. [Shaking her head.] The unfashionable side. I thought there was something. However, that could easily be altered.

Jack. Do you mean the fashion, or the side?

Lady Bracknell. [Sternly.] Both, if necessary, I presume. What are your polities?

Jack. Well, I am afraid I really have none. I am a Liberal Unionist.

Lady Bracknell. Oh, they count as Tories. They dine with us. Or come in the evening, at any rate. Now to minor matters. Are your parents living?

Jack. I have lost both my parents.

Lady Bracknell. To lose one parent, Mr. Worthing, may be regarded as a misfortune; to lose both looks like carelessness. Who was your father? He was evidently a man of some wealth. Was he born in what the Radical papers call the purple of commerce, or did he rise from the ranks of the aristocracy?

Jack. I am afraid I really don’t know. The fact is, Lady Bracknell, I said I had lost my parents. It would be nearer the truth to say that my parents seem to have lost me… I don’t actually know who I am by birth. I was… well, I was found.

Lady Bracknell. Found!

Jack. The late Mr. Thomas Cardew, an old gentleman of a very charitable and kindly disposition, found me, and gave me the name of Worthing, because he happened to have a first-class ticket for Worthing in his pocket at the time. Worthing is a place in Sussex. It is a seaside resort.

Lady Bracknell. Where did the charitable gentleman who had a first-class ticket for this seaside resort find you?

Jack. [Gravely.] In a hand-bag.

Lady Bracknell. A hand-bag?

Jack. [Very seriously.] Yes, Lady Bracknell. I was in a hand-bag—a somewhat large, black leather hand-bag, with handles to it—an ordinary hand-bag in fact.

Lady Bracknell. In what locality did this Mr. James, or Thomas, Cardew come across this ordinary hand-bag?

Jack. In the cloak-room at Victoria Station. It was given to him in mistake for his own.

Lady Bracknell. The cloak-room at Victoria Station?

Jack. Yes. The Brighton line.

Lady Bracknell. The line is immaterial. Mr. Worthing, I confess I feel somewhat bewildered by what you have just told me. To be born, or at any rate bred, in a hand-bag, whether it had handles or not, seems to me to display a contempt for the ordinary decencies of family life that reminds one of the worst excesses of the French Revolution. And I presume you know what that unfortunate movement led to? As for the particular locality in which the hand-bag was found, a cloak-room at a railway station might serve to conceal a social indiscretion—has probably, indeed, been used for that purpose before now-but it could hardly be regarded as an assured basis for a recognised position in good society.

Jack. May I ask you then what you would advise me to do? I need hardly say I would do anything in the world to ensure Gwendolen’s happiness.

Lady Bracknell. I would strongly advise you, Mr. Worthing, to try and acquire some relations as soon as possible, and to make a definite effort to produce at any rate one parent, of either sex, before the season is quite over.

Jack. Well, I don’t see how I could possibly manage to do that. I can produce the hand-bag at any moment. It is in my dressing-room at home. I really think that should satisfy you, Lady Bracknell.

Lady Bracknell. Me, sir! What has it to do with me? You can hardly imagine that I and Lord Bracknell would dream of allowing our only daughter—a girl brought up with the utmost care—to marry into a cloak-room, and form an alliance with a parcel? Good morning, Mr. Worthing!

[Lady Bracknell sweeps out in majestic indignation.]

No, all good things come to an end, a Oskarov zalosni kraj, tacnije - pocetak kraja - desio se bas u vreme premijere Ernesta : besan na to sto Vajld odbija da se povinuje njegovoj zapovesti da prekine da vidja njegovog sina Alfreda, zvanog Bouzi (Bosie) Lord i markiz Kvinsberi isplanirao je da Oskara na premijeri zatrpa gnjilim povrcem. Ovo mu nije uspelo jer je Oskaru unapred dojavljeno sta taj covek planira te je sprecen da uopste i udje u pozoriste. Naravno, ovo je markiza samo jos vise razbesnelo te je uskoro poslao svoju kartu sa natpisom To Oscar Wilde posing somdomite; naravno, hteo je da napise sodomite ali nije bio dobar u spelovanju. Medjutim, ostavivsi ovako posvecenu poruku na javnom mestu svi su mogli da shvate o cemu se zapravo radi. Nahuskan Bouzijem, koji je vodio life long rat sa svojim ocem, Oskar je odlucio da markiza tuzi za klevetu iako su mu svi prijatelji savetovali da to ne radi vec da na neko vreme  mozda napusti Englesku. Jedino je Bouzi navijao da se sa tim procesom zapocne iz sebicne potreba da ponizi oca, ni ne razmisljajuci kakve ce posledice to imati po Oskara. 

Uopste, malog kretena uopste nikada i nije interesovalo nista sem njega samog; narcisoidan, opsednut samim sobom i svojim zadovoljstvima on je redovno i veoma okrutno maltretirao Oskara koji se veoma mnogo trudio da mu u bas svemu ugodi, obasipajuci ga paznjom, poklonima i ljubavlju. Jer, Bouzi, iako je bio takav (mali razmazeni skot) bio je ljubav njegovog zivota. On se te ljubavi nije mogao osloboditi, redovno joj je ponovo podlegao i u njoj se gubio. Posle svakog ponizenja i uvrede Oskar bi ga ponovo primao k sebi, iako je onda kada je bivao sa njim najmanje pisao. Za razliku od njegovih prethodnih veza, sa Robijem Rosom na primer koji mu je bio prvi ljubavnik, citav Oskarov zivot trpeo je i patio od ove veze : kako njegova porodica koju bi tim prilikama zanemarivao do krajnosti, tako i njegova umetnost. Jer, Bouzi je bio ona sveprozimajuca strast kojoj se sve zrtvuje a koja, uglavnom, za uzvrat unistava. Istina, Bouzi je imao oca sadistu koji je sve redom maltretirao; jedan brat cak mu se i ubio, te je Bouzi veoma mnogo to koristio kako bi emotivno ucenjivao Oskara koji je onda zeleo da se suprotstavi monstrumu i spase ga. S druge strane, Bouzi je bio daleko od nekog nevinasceta kojem je spasenje odista potrebno : iako tako mlad bio je lord i razmazen a sebi je dozvoljavao upravo sve. Odavao se precesto razvratu i bludu, terajuci i Oskara da sa njim posecuje razne rent-boy(eve). Upravo to je ono sto je Oskara upropastilo : ne samo usud koji je bio Bouzi himself vec i te muske prostitutke koji su naterani da svedoce tokom sudjenja protiv Oskara. Tako, posto je izgubio svoju tuzbu, Oskar je optuzen i uhapsen za sodomy and gross indecency. Pre hapsenja prijatelji su mu opet savetovali beg, no Oskar je ostao : jedino ga je njegova majka Lady Wilde savetovala da ostane i brani se.

Tokom sudjenja poteglo se i pitanje sta je to Love that dare not speak its name o kojoj govori Bouzi u jednoj od svojih pesama (da, Bouzi je pisao i pesme;); Oskar je odgovorio kratkim govorom koji je ostao upamcen i rado je citiran ali koji mu ni malo nije pomogao u odbrani :

The love that dare not speak its name" in this century is such a great affection of an elder for a younger man as there was between David and Jonathan, such as Plato made the very basis of his philosophy, and such as you find in the sonnets of Michelangelo and Shakespeare. It is that deep spiritual affection that is as pure as it is perfect. It dictates and pervades great works of art, like those of Shakespeare and Michelangelo, and those two letters of mine, such as they are. It is in this century misunderstood, so much misunderstood that it may be described as "the love that dare not speak its name," and on that account of it I am placed where I am now. It is beautiful, it is fine, it is the noblest form of affection. There is nothing unnatural about it. It is intellectual, and it repeatedly exists between an older and a younger man, when the older man has intellect, and the younger man has all the joy, hope and glamour of life before him. That it should be so, the world does not understand. The world mocks at it, and sometimes puts one in the pillory for it.

Naravno, on ovim ne priznaje svoj "zlocin" vec odnos o kome se govori predstavlja u jednom pre svega filozofskom vidu; neko bi mogao da kaze kako je to bilo kukavicki, kao i to sto je odbijao da prizna da je imao seksualne veze sa Bouzijem i drugim mladicima; to nije tacno. U to vreme, kao sto se vidi, za takva dela islo se u zatvor. Priznati tako nesto automatski bi znacilo zatvorsku presudu i pored toga neverovatan izliv mrznje i osude od strane drustva. Na zalost, sudija ga je, ipak, proglasio krivim i osudio na dve godine teskog rada u zatvoru. Za nekoga kao sto je Oskar to bi u principu cesto znacilo - smrt. On je ipak preziveo i, kao slomljen covek, docekao svoje oslobodjenje. Nesretna Konstanca i deca otisli su iz Engleske pa cak i promenili prezime u Holland; ona je za to vreme i umrla. Iako je obecavao i sebi i drugima da vise nikada nece stupiti u kontakt sa Bouzijem, koji se nije potrudio ne samo da ga poseti za te dve godine nego cak ni da mu napise koje utesno pismo, ipak nije to mogao ispuniti. Kratko su jos ziveli zajedno u Italiji, ali su se ubrzo rastali.  Najveci heroj, u svemu, bio je Robi Ros, taj prvi ljubavnik, koji je pazio na Oskara u mesecima nakon izlaska iz zatvora i ostao mu veran i pozrtvovan prijatelj do kraja. Jos jedan stari poznanik Redzi Tarner bio je pored njega i kada je umro.

Dok je ziveo sa Robijem, nakon zatvora, Oskar je napisao poznatu pesmu The Ballad of the Readin Gaol koja se cesto citira; ova pesma govori o coveku koji je ubio svoju zenu zbog preljube ali zapravo najvise o Oskarovom zatvorskom iskustvu i svemu onome svemu sto mu se desilo. Ovu pesmu potpisao je sa C.3.3 sto je broj celije u zatvoru Readin Gaul gde je sluzio svoju kaznu. Najpoznatiji stihovi ove pesme su ovi :

Yet each man kills the thing he loves
  By each let this be heard,
Some do it with a bitter look,
  Some with a flattering word,
The coward does it with a kiss,
  The brave man with a sword!

Some kill their love when they are young,
  And some when they are old;
Some strangle with the hands of Lust,
  Some with the hands of Gold:
The kindest use a knife, because
  The dead so soon grow cold.

Some love too little, some too long,
  Some sell, and others buy;
Some do the deed with many tears,
  And some without a sigh:
For each man kills the thing he loves,
  Yet each man does not die.

Nakon toga, malo je pisao; I can write but have lost the joy of writing. Ziveo je gotovo na ivici bede i dosta se odavao alkoholu. Poznata je njegova izjava neposredno pre kraja : My wallpaper and I are fighting a duel to the death. One of us has got to go. Umro je 30. novembra 1900. od meningitisa; pored njega su bili Redzi i Robi Ros, koji je kasnije, kada je Oskarov grob premesten na groblje Pjer Lasez u Parizu, narucio i spomenik : delo Jakoba Epstajna, jednog od pionira moderne u skulpturi, ovaj spomenik je predstavljao andjela; ovaj andjeo je, medjutim, skandalizovao javnost jer je bio go, pa su mu se cak videle i genitalije. Neko to nije mogao podneti pa ih je sa spomenika - uklonio. Na stogodisnjicu Oskarove smrti, 2000. godine, jedan umetnik je nestale genitalije zamenio srebrnom protezom. Epitaf na spomeniku preuzet je iz pomenute Balade :

And alien tears will fill for him

 Pity's long-broken urn,

 For his mourners will be outcast men,

 And outcasts always mourn.

Pepeo sa urnom vernog Robija polozena je u ovu grobnicu, sto je i bila njegova zelja, 1950. godine kada je i on umro.

Na kraju da pomenem jos dve stvari : tokom svog boravka u zatvoru Oskar je napisao jedno veoma dugacko pismo Bouziju iz koga se mnogo toga moze saznati o ovoj vezi kao i Oskarovim osecanjima u zatvoru ali i pre toga. Ovo pismo mu nije bilo dozvoljeno da posalje ali ga je mogao kasnije poneti sa sobom kada je zatvor napustao. Ono se danas stampa i izdaje i u posebnoj knjizi; zove se De Profundis. Bouzi je tvrdio kako ovo pismo nikada nije primio, iako je Oskar zamolio Robija da mu ga posalje; moguce je da je Robi ovom prilikom zanemario prijateljeve zelje. Ja sam De Profundis ostavila da ceka ; procitavsi sve sto je Oskar napisao pre zatvora (sem nekih eseja) ovo sam dugo cuvala za neku posebnu priliku. Mozda sada to ucinim, pa naknadno i ovde dam neke delove istog.

Drugo sto sam jos htela da kazem odnosi se na sjajan film Wilde iz 1997. godine sa fabuloznim Stivenom Frajem i Dzudom kao Bouzijem, izmedju ostalih. Zna se vec koliko volim Dzuda; u ovom filmu , medjutim, aktivno ga mrzim, sto valjda govori da je odlicno izveo svoju ulogu. Svakako preporucujem ovaj film, a evo i dela u sudnici, dakle govora o Love that dare not speak its name ...