Heseovi mali akvareli

Pre vise godina u Montanjoli uprilicena je izlozba Heseovih slikarskih dela. Hese je oduvek, jos od rane mladosti, veoma cenio likovnu umetnost, bio njome privucen te stekao i mnoge prijatelje slikare sa kojima je cesto negovao veoma dugovecna - u nekim slucajevima cak zivotna prijateljstva. Voleo je da sa njima obilazi izlozbe, da putuje u njihovom drustvu, kao i da pise pohvalne prikaze pune lirskih uzleta o njihovim delima. Sa svoje strane ovi umetnici su ga inspirisali da se i sam oproba u ovoj vrsti umetnickog stvaranja : negde oko svog cetrdesetog rodjendana i Hese je tako uzeo cetkice u ruke. Ono sto je u pocetku bila svojevrsna meditacija i hobi tokom godina postala je prava strast. Svoja pisma cesto je ukrasavao zaglavljima u obliku malih akvarela a desavalo se da sam nacrta i rodjendanske i druge cestitke. Evo nekoliko njegovih radova (od oko 3000!, uglavnom akvarela ) sve sa nekim citatima. Svi se mogu pronaci na sajtu Hermann Hesse portal. Ja sa svoje strane dodajem tome i ovu cestitku koju je poslao povodom rodjendana Tomasa Mana a koju je zajedno sa svojim prijateljem Ginterom, slikarem napravio :) Tomasu su tako podigli spomenik dok je on, u sebi svojstvenom maniru, predstavljen kako,takoreci, visi sa drveta :)

From all this desolation, which often became insufferable, I found my own form of escape through something I had never done before - by beginning to draw and paint. Whether this is of any objective value is immaterial; for me, it is a new way of immersing myself in the solace of art, one that writing was barely able to afford me any more. Devotion without desire, love without a wish.
From a letter to Felix Braun, 1917

My little watercolours are kinds of poems or dreams, which provide but a distant memory of "reality," and change it according to personal feelings or needs (…); the fact that I am (…) a mere amateur is something I never forget.
From a letter to Helene Welti, 1919

  

For me, producing with drawing pen and brush is the wine whose inebriating effect makes life warm and pleasant to an extent that it becomes bearable.
From a letter to Franz Karl Ginzkey, 1920

I stick to very simple landscape-style motifs and seem unable to progress beyond this. How beautiful all the other things are, the skies and animals, the pageant of life and - most beautiful of all - people, all which I certainly see, often deeply moved and almost awestruck, yet I am unable to paint any of it.
From a letter to Cuno Amiet, 1922

In these years since I first started painting, I have gradually developed a distance to literature. (…) that I would have known no other way of attaining. Whether what I paint is of any actual value or merit is, incidentally, something hardly worth considering. In art, unlike in industry, where the opposite applies, time plays absolutely no role whatsoever. There is no wasted time when it is not until the end that the potential in terms of intensity and perfection are reached. Without painting, I would not have come so far as a writer.
From a letter to Georg Reinhart, 1924

I know from personal experience only a single other activity [other than writing] that has a similar tension and concentration; that is, painting. There it is the same: to blend each individual colour with its neighbouring colour properly and carefully is pleasant and easy, one can learn to do it and then practice it at any time. Over and beyond that, however, to have really before one's mind the as yet unpainted and invisible parts of the whole picture and to take them into account, to experience the whole fine network of intersecting vibrations, that is astonishingly difficult and seldom succeeds.
From Kurgast, 1925. English translation by Denver Lindley, © 1971 and 1972 Farrar, Strauss and Giroux. 

I have in my hand my little painting stool, which acts as my conjuring device and Faustian coat, and with which I have already worked magic and won the battle against dull-witted reality a thousand times over. And on my back I have the rucksack, in which are my little painting board, and my palette with watercolours, and a little flask containing water for the painting, and some nice sheets of Italian paper.
From Ohne Krapplack, in Berliner Tageblatt, 1928

Each of us artists, even when he sees a lot to doubt in himself and feels his talents and abilities to be woefully small, has a purpose and task and, when he remains true to himself, can create something, in whatever place he may happen to be, that he alone is able to give. When you paint with me in Tessin, and we both paint the same motif, each of us paints not so much the little stretch of countryside as his own love of nature, and when faced with the same motif, each does something different, something unique (…) And many are the painters who were thought to be blunderers or barbarians of art that later proved to be noble warriors in whose works succeeding generations find greater solace, and which are cherished more ardently than the great works of classic talents!
From a letter to Bruno Hesse, 1928 

In my writings people often miss the customary respect for reality, and when I paint, the trees have faces and the houses laugh or dance or weep, but whether the tree is a pear or chestnut, that for the most part cannot be determined. I must accept this reproach. I admit that my own life frequently appears to me exactly like a legend. I often see and feel the outer world connected and in harmony with my inner world in a way that I can only call magical.
From Kurzgefasster Lebenslauf, 1925. English translation by Denver Lindley, © 1971, 1972 Farrar, Strauss and Giroux.

 

I am otherwise not a zealous owner, can easily part with things or give them away. Yet I am now plagued by a zeal to capture things that occasionally makes even me want to smile. In the garden on the terrace, at the little tower under the weathervane, I remain stuck sitting for hours on end each day, suddenly having become incredibly industrious, and with pencil and pen, with brush and paint I seek to salt away some of this blooming and fading lushness. I laboriously sketch the morning shadows on the garden steps, and the thick twists of trailing wisteria, and seek to imitate the distant, glassy colours of the evening mountains, which are as wispy as gossamer and yet as radiant as jewels. I return home tired, very tired, and when I lay my sheets in the portfolio in the evening, it makes me almost sad to see how little of all this I was able to capture and preserve.

From Zwischen Sommer und Herbst, 1930.  

In response to your greetings, I am sending you a little picture I painted these past few days - for painting and drawing are my way of relaxing. The picture is designed to show you that the innocence of nature, the vibrancy of a few colours, are at any one given moment - even in the midst of a difficult and problematic life - able to stir belief and freedom in us.
From a letter to a female student in Duisburg, 1930.

Hermanu Heseu za rodjendan - Tomas Man

Šezdesetogodišnjem Hermanu Heseu
          /objavljeno u 'Neue Zuriche Zeitung' , petak , 2. juli 1937. / 

     Danas, 2. jula, Herman Hese puni šezdest godina života. Jedan lep, drag, veliki dan ! Svesrdno će biti proslavljen  u nemačkim zemljama u srcima hiljada ljudi , - utoliko svesrdnije i odlučnije, rekao bih, što će mračnija biti ravnodušnost i nezainteresovanost onih koji danas vladaju u Nemačkoj. U takvoj osećanjima i prkosom prožetoj slobodnoj ljubavi ljudi će danas tamo spasavati svoju dušu.  A i mi ćemo na neki način da spašavamo našu, radosno proslacljajući ovaj dan, - od duhovne ekspatrijacije, naime, i otuđenja od otadžbine : Opet možemo jednom svim srcem ovom prilikom da budemo Nemci, da kažemo Da nemstvu i da se u duboko zatomljenom i komplikovanom ponosu osećamo kao Nemci.  Jer nema ničeg nemačkijeg od ovog pesnika i njegovog životnog dela, - ničeg što bi bilo više nemačko u starom, veselom, slobodnom i duhovnom smislu, a kome nemačko ime zahvaljuje svoju slavu i simpatije čovečanstva.

      Ovo čedno i smelo, sneno i pri tome visoko intelektualno delo puno je tradicije, čvrstih spona, sećanja, zavičajne prisnosti, a da pri tom nije ni najmanje epigonsko. To delo upravo ono prisno uzdiže na jedan nov, duhovni, štaviše revolucionarni stupanj – revolucionarni ne u nekom direktnom političkom ili socijalnom nego duhovnom, pesničkom smislu; ono je na autentičan i iskreni način okrenuto budućnosti, ono je otvoreno prema budućnosti. Ne bih znao kako bi drugačije označio tu osobenu, dvojaku a jedinstvenu draž kojom ono deluje na mene. Ono poseduje osobeno romantički tembr, onaj neobični i hipohondrični humor nemačko – duševne vrste; ono je organski – lično povezano sa elementima sasvim drugačije, mnogo manje duševne vrste, naime sa evropsko – kritičkom  psihoanalitičkom sferom. Odnos ovog švapskog liričara i idličara prema bečkoj erotološkoj 'dubinskoj psihologiji', onako kako se, na primer, predočava  u 'Narcisu i Zlatoustom', jednoj u svojoj čistoti i interesantnosti apsolutno jedinstvenoj romanesknoj potskoj tvorevini, jeste duhovni paradoks najprivlačnije vrste. On nije manje neobičan i karakterističan od njegove naklonosti ka praško – jevrejskom geniju Francu Kafki, kojeg je rano nazvao 'potajnim kraljem nemačke proze', iskazujući mu u svakoj prilici svoje divljenje kao ni jednom drugom savremenom pesničkom duhu. Da li je moguće da ga izvesno literastvo smatra običnim, svakodnevnim ? O ne, on to nipošto nije. Nezaboravan je onaj uzbudljivi, visoko senzacionalni utisak koji je pre dvadeset godina izazvao 'Demijan' izvesnog Sinklera, jedno pesničko delo koje je sa neobjašnjivom tačnošću pogodilo nerv vremena i celog jednog mladog naraštaja, koji je smatrao da se iz njegove sredine izdigao jedan glasnik i vesnik njegovog najdubljeg osećanja života, pa ga je otuda i prihvatio sa ushićenjem i zahvalnošću  I zar je potrebno reći da je 'Stepski vuk'  romaneskno ostvarenje koje svojom esperimentalnom smelošću ne zaostaje iza  'Uliksa', 'Kovača lažnog novca' ?

                     Duboko osećam da ovo životno delo, ukotvljeno u zavičajno – nemačkoj – romantičnoj sferi, pored sve svoje ponekad osobenjačke samosvojnosti, svoje čas humorističko – nezadovoljne, čas mističko- čežnjive izdvojenosti iz sklopa vremena i epohe, spada u najviše i najčistije duhovne poduhvate i stremljenja naše epohe, a da bih se lišio časti i radosti da našem maestru na ovaj praznični dan i javno iskažem moje najsrdačnije i divljenjem ispunjene čestitke i želje. U književnoj generaciji koja je zajedno samnom nastupila u književnom životu ja sam veoma rano izabrao njega kao meni najbližeg i najdražeg  pa sam njegov razvoj pratio sa simpatijom koja je bila pothranjivana kako razlikama tako i sličnostima. Ove su me uistinu ponekad naprosto začudile. Postoje kod njega stvari – zašto to da ne kažem ? – kao na primer, 'Banjski gost', pa čak i u Fišerovom časopisu objavljena Predigra za njegovo misteriozno pozno delo 'Igra staklenih perli', koje čitam i doživljavam kao da su od mene.

                  Ja volim čoveka i ličnost Hermana Hesea, njegovu vedro – smotrenu, dobrostivo – vragolastu prirodu, duboki, lep pogled njegovih, na žalost, bolesnih očiju, koje svojim plavetnilom njegovom mršavom i oštro oblikovanom licu daju izgled dobrostivog švapskog seljaka. Lično sam se sa njime zbližio tek u protekle četiri godine, kada sam, pod prvim šokom usled gubitka zavičaja, kuće i domaćeg ognjišta, često bivao kod njega u njegovoj lepoj tesinskoj kući i divnom vrtu. Kako sam mu samo tada zavideo! – ne samo na tom njegovom bezbednom životu nego pre svega na onom što je pre mene posedovao – na rano stečenoj duševnoj slobodi, na njegovoj apsolutno filozofskoj distanciranosti od svekolike nemačke politike... Nije u onim suludim danima bilo ničeg blagotvornijeg, lekovitijeg od razgovora sa njim. I zato još jednom : od srca hvala i najiskrenije čestitke! Sa željom : da produhovljavanju njegovih viših godina ostanu sačuvane plastične snage, da ga one ne iznevere jer su mu potrebne za ostvarenje jednog tako smelo – spiritualnog projekta kao što je delo 'Igra staklenih perli' , ali za to jemči, rekao bih, njegov humor, njegova jezička razigranost koja je već u upravo objavljenim odlomcima tog dela došla do punog izražaja. Želimo mu, dakle, da uspešno dovrši to delo. Takođe želimo – pri čemu svesno prenebregavamo ćinjenicu da je lišen svakog častoljublja – da njegov ugled što je moguće više dopre u svet, da se raširi u njemu, te da mu donese priznanje i počast koju je već odavno zaslužio, kada bi upravo danas predstavljala jedan značajni duhovni čin : u vidu krunisanja švedskom i svetskom nagradom za književnost .

                        

Hermanu Heseu za sedamdeseti rođendan
                       Iz 'Neue Rondschau' i 'Neue Zuriche Zeitung, 2. juli 1947.

        

         Zar tome ima već deset godina kako sam našem Hermanu Heseu čestitao na njegovom šezdesetom rođendanu ? O da , zacelo je to moguće , a moguće je da je otada prošlo i više vremena – s obzirom na to da se u međuvremenu toliko toga zbilo; naime, toliko se toga dogodilo u ovom istorijskom svetu, u ovom svekolikom metežu i silnim potresima, a sve to mimo volje i uticaja naše radine ruke. Spoljašnje događaje, neizbežno propadanje jedne Nemačke pogotovo, to smo zajedno predvideli i doživeli – na velikom prostornom rastojanju jedan od drugog,doduše, koje je povremeno onemogućavalo svaku vrstu kontakta, ali uvek zajedno i u uzajamnom sećanju. Naši su putevi bili jasno razdvojeni  kretali smo se u odmerenom odstojanju jedan od drugog kroz prostore duha, a opet nekako zajedno – nekako smo uvek bili saputnici ili braća – ili confreres, kako bi trebalo zapravo da kažem; jer ja naš odnos rado vidim u slici i prizoru susreta njegovog Jozefa Knehta sa benediktinskim paterom Jakobusom u Igri staklenih perli , u kojima je neizbežna 'uljudna i strpljiva igra beskrajnih uzajamnih klanjanja kao pri susretu između dvojice svetitelja ili dva crkvena kneza ' – jedan napola ironičan ceremonijal kineske vrste, koji Kneht veoma voli, i za koji kaže da je i Magister ludi Tomas sa Trave njime majsorski vladao .

        Otuda je sasvim u redu da nas dvojicu ponekada navode zajedno, a ako se to čini i na najneobičniji način, nama to može da bude pravo. Jedan znameniti stari kompozitor u Minhenu nedavno je u jednom pismu upućenom u Ameriku na odano nemački i gorko opak način, nas dvojicu, Hesea i mene, označio kao 'bednike', koji, eto, ne misle i ne prihvataju da smo mi Nemci najviši  i najplemenitiji među narodima, da smo 'kanarinci sa sve samim vrapcima '. Slika kao takva posve je promašena i stupidna, o njenoj neukosti, o nepopravljivoj umišljenosti koja u njoj dolazi do izražaja, a koja je donela dovoljno jada našem nesrećnom narodu, uopšte da ne govorimo. No, taj čovek je celog svog života govorio i izgovorio mnogo neverovatnih besmislica, pa i ovu treba prenebregnuti i odbaciti kao i ostale. Što se mene tiče, nemam ništa protiv tog suda 'nemačke duše ' o meni. Ja sam kod kuće stvarno bio samo jedan sivi vrabac razuma među sve samim zatočenicima duševnosti, pa su oni onda 1933. bili srećni što su me se otarasili, a danas su  tobože duboko povređeni zbog toga što neću da se vratim. A Hese ? Kakva li je samo ignoracija, kakva je samo, da to onako nemački iskažem, neobrazovanost potrebna da se taj slavuj (jer gradjanski kanarinac u svakom slučaju nije) protera iz njegove nemačke šume; da se odbaci taj liričar, koga bi Merike bratski zagrlio, koji je iz našeg jezika crpio snagu i ostvario dela najvišeg oblika, pesme i izreke od najfinije umetničke materije, takvog pesnika  naružiti i nazvati 'bednikom' koji je izdao svoje nemstvo, samo zato što razlučuje ideju od pojave kaja tako često ume da unižava, samo zato što je narodu svog jezika govorio istinu, do koje i pored najstrašnijih iskustava još nije došao, samo zato što poseduje osećaj odgovornosti i savest za zlodela koja je taj narod u svojoj suludoj samoponesenosti natovario na sebe !

         Ako danas, kada je nacionalni individualizam na umoru, kada se samo sa stanovišta nacionalnog ne može rešiti ni jedan problem, kada je uskogrudo otadžbinsko postalo nešto kao zagušljivi provincijalni vazduh, pa više ne može da bude delotvoran duh koji ne reprezentuje evropsku tradiciju kao celinu, - ako danas nacionalna 'autentičnost', ono narodski karakteristično uopšte još predstavlja neku vrednost – a jedna slikovita vrednost još može da ostane – onda pri svemu tome suština nije, kao što je to oduvek i bilo, u mišljenju i galami nego u postojanju i delanju. U nemačkoj su naročito oni koji su bili nezadovoljni nemstvom uvek bili i najviše nemački. A ko ne bi video da već samo obrazovno delo literate Hesea  - da za sada ostavimo po strani pesnika – onaj dražesni univerzalizam njegove priredjivačke i uređivačke delatnosti ne sadrži u sebi nešto specifično nemačko ? Pojam 'Svetska  Književnost', koji je Gete uobličio, za njega je nešto  najprirodnije što postoji . Jedan njegov spis, koji se čak pojavio i u Americi, 'published in the public interest by authority of the Alien Property Costudian 1945' upravo ima sledeci naslov : 'Biblioteka svetska književnosti', taj spis je primer ogromne i predane načitanosti, odomaćenosti u hramovima istočnjačke mudrosti, visoko humoristične upućenosti u 'najstarija i najsvetija svedošanstva ljudskog duha'. Izvanredne studije su eseji o Franji Asiškom i Bokaču iz 1904. godine i tri članka o Dostojevskom pod naslovom 'Pogled u haos'. Izdanje priča iz srednjeg veka, novela i šala staroitalijanski pripoveača  istočnjačkih bajki, 'Pesme nemačkih pesnika ', nova izdanja Žana Paula, Novalisa i dr. nemačkih romantičara – sva ta izdanja potpisana su njegovim imenom. To je jedan odgovoran posao u službi odabiranja, revidiranja, priredjivanja i znalačkog pisanja predgovora, - posao koji bi mogao da ispuni sav život jednog književnika. A ovde je to samo višak ljubavi (i radne energije!), ljubavlju ispunjena delatnost koja se ostvaruje uporedo sa ličnim delom, sa čijom slojevitošću i obiljem problema u čijem središtu se nalaze Ja i svet gotovo da ne može da se uporedi ili ponese nijedno savremeno delo .

          Uostalom, on voli ulogu priređivača i arhivara, on voli da se poigrava i skriva iza maske nekoga ko 'na videlo' iznosi papire drugih ljudi, ali i kao pesnik. Tako je, na primer, izdao 'Spise i pisma iz zaostavštine Hermana Laušera. Na sličan način se krije iza pseudoniuma 'Sinkler' u slučaju dela 'Demijan-povest jedne mladosti' (1919). A posve veliki primer predstavlja sublimno delo starosti o 'Igri staklenim perlama' sa podnaslovom 'Pokusaj zivotopisa Magistera ludi Jozefa Knehta zajedno sa Knehtovim spisima iz njegove zaostavštine, priredio i izdao Herman Hese', zasnovano na gotovo svim izvorima kulture čovečanstva, i istočnim i zapadnim. Dok sam čitao ovo delo snažno sam osetio (i to sam mu i napisao ) u kolikoj meri su parodijski elemenat, fikcija i persiflaža jedne biografije koja barata sa učenim konjekturama, sa jezičkim humorom dakle, od velike pomoći da takvo pozno delo opasno uznapredovale produhovljenosti učini mogućim, ostvarljivim i da mu čuvaju sposobnost za igru .

          Punu deceniju i više zalagao sam se da se njegovo delo kruniše švedskom nagradom za književnost. Ona ne bi bila preuranjena da mu je dodeljena za njegov 60. rođendan, a izbor naturalizovanog  švajcarca predstavljao bi duhovit signal u trenutku kada je Hitler (zbog Osjeckog) svim Nemcima zanavek zabranio da prihvate tu nagradu. Ali i sada, kada je sedamesetogodišnjak sam krunisao svoje delo jednim velikim vaspitnim romanom, ovo priznanje ima u sebi nečeg pravovremenog. Zahvaljujući toj nagradi,  punim sjajem je zablistalo ime ovog pesnika, čije delo čuva tradiciju , ali je ujedno otvoreno prema budućnosti; time je ovenčan jedan duh koji ovom vremenu bremenitom prelaznim mukama i nedaćama može da pruži i ponudi mnogo dobrote i slobode .

Tomasu Manu za njegov 75. rodjendan - iz prepiske T. Mana i H. Hesea

       Dragi gospodine Tomas Man ,

      Ima tome već dosta vremena kako sam Vas upoznao . Bilo je to u jednom hotelu u Minhenu ; obojica smo bili gosti našeg izdavača S. Fisera . Od Vas su se bile pojavile Vaše prve novele i Budenbrokovi , a od mene Peter Kamencid  ; obojica smo još bili neoženjeni i od svakog od nas očekivale su se još lepe stvari . Inače , u ostalome nismo bili mnogo slični , to se moglo videti već po odeći i obući . I taj prvi susret , a tom prilikom sam  Vas između ostalog upitao da li ste možda u srodstvu sa autorom tri romana o vojvotkinji od Asi , bio je više stvar slučaja i čisto literarne radoznalosti nego prijateljstva i drugarstva u zametku .

      A da je onda ipak došlo do prijateljstva i drugarstva , do jednog od najsrećnijih i najprobitačnijih prijateljstava mog kasnijeg života , za to je moralo da se dogodi mnogo toga , a što ni jedan od nas dvojice u onom prijatnom minhenskom času nije mogao ni da sluti ; i svaki od nas dvojice morao je da prođe svoj težak i često mukotrpan put , koji nas je iz  naoko sigurne bezbednosti naše nacionalne pripadnosti preko samotništva i izgnanstva doveo do čistog i pomalo hladnog vazduha svetskog građanstva , koje je kod Vas onda poprimilo sasvim drugačije obličije nego kod mene , a opet nas je čvršće i pouzdanije povezalo nego sve ono drugo što nam je tada u vreme naše moralne i političke nevinosti moglo biti zajedničko .

      U međuvremenu smo postali stari ljudi ; od naših ondašnjih saputnika samo ih je još malo u životu . I sada Vi slavite Vaš sedamdesetpeti rodjendan i ja sudelujem u tom Vašem slavlju , zahvalan na svemu što ste napisali , uradili i proživeli , zahvalan na Vašoj koliko pametnoj toliko i zanosnoj , koliko strogo disciplinovanoj toliko i razigranoj prozi , zahvalan na velikom , od Vaših nekadašnjih zemljaka često tako sramno prezrenom vrelu ljubavi i duševne topline i predanosti , sa kojeg je poteklo Vaše životno delo , zahvalan na vernosti koju ste istrajno negovali prema Vašem jeziku , na čestitosti i toplini shvatanja i pogleda , za koje se nadam da će se , kad nas više ne bude bilo , potvrditi kao jedan od elemenata jednog novog svetskopolitičkog morala , svetske savesti , čiji prve detinje korake i danas pratimo sa zabrinutošću i nadom .

      Ostanite još dugo među nama , dragi Tomas Man ! Čestitam Vam i zahvaljujem Vam ne kao opunomoćenik jedne nacije nego kao pojedinac , čija je prva otadžbina , baš kao i vaša , tek nalazi u procesu nastajanja .

                                                                                                                        Srdačno Vaš H.Hese

Juni 1950
iz Neue Rondschau