U senci Cestijeve piramide : Cimitero acattolico di Roma

And one keen pyramid with wedge sublime ...
Shelley

Pre izvesnog vremena govorila sam o romanu Putnik i mesecina madjarskog pisca Antala Serba, kroz koji kao kroz neko snovidjenje bludi Mihalj, Madjar koji se zatekao na bracnom putovanju kroz Italiju. Potom sam, trudeci se da ne povredim iznenadjenja radnje ovog omamljujuceg dela, na drugom mestu postavila i jedan njegov deo tokom kojeg se zabludeli Mihalj nasao na takozvanom protestantskom groblju u Rimu, izvan bedema grada i iza Cestijusove piramide. Ovde on razmislja o Geteu, koji ovu piramidu pominje u jednoj od svojih elegija a potom i o Kitsu i Seliju nad cijim grobnim plocama zagubljen i smucen kontemplira zanesen sav. Pomislih onda kako ne bi bilo zgoreg napisati ponesto o tome ko je bio Cestije (Cestius), odakle njemu piramida te kakvo je to groblje koje je uvek dovodilo u iskusenje severnjacke duse iluzijom da ce ovde putevi propadanja biti sladji; na kraju jos i to kako su ova dva engleska romanticara zavrsilia na tom groblju i ko je od nama dragih ljudi takodje tamo, pod stablima senovitih krosnji.

O tome kako je Gete putovao po Italiji i sta je sve o tome mislio i zapisivao moze se citati takodje ovde; za ovaj post on i nije toliko bitan sem utoliko sto sam kao prvu ilustraciju ovog preromanticnog mesta izabrala bas njegov crtez. Naime, tokom svoga polu-inkognito bivstvovanja u Rimu, Gete se intenzivno druzio sa nemackim slikarom Tisbajnom, koji je izradio onaj najcuveniji Geteov portret Gete u rimskoj Kampanji. I sam zainteresovan (i) za likovnu umetnost, u Rimu se Gete od Tisbajna ucio ne samo tome kako bi  umetnost trebalo posmatrati i procenjivati te sta vredi prikupljati za svoju zbirku umetnina, vec i to kako je stvarati. Tako Gete i sam, preduzimajuci izlete po okolini grada, pocinje da izvodi male skice i crteze. Jedan od izabranih motiva bila je bas Cestijeva piramida, koju je, izmedju ostalih, predstavio i Piranezi.

Od dva pitanja - ko je bio Cestije i otkud njemu piramida - zapravo je lakse odgovoriti na ovo drugo : s obzirom da znamo da je izgradjena izmedju 18. i  12. godine pre nove ere, kada je uveliko vec sve egipatsko veoma bilo u modi, to zapravo i ne cudi toliko. Fascinacija Egiptom toliko je stara da potice jos od Herodota koji je, verujemo, zaista Egipat i posetio te iz licnoga iskustva opisivao tu zacudnu zemlju. sto su potom mnoge generacije odlicnih Grka i Rimljana pomamno citale . Medjutim pobedom Oktavijana nad Markom Antonijem i Kleopatrom kod Akcijuma septembra 32. godine pre nove ere, Egipat prestaje da biva taj opskurni, pomalo jezivi pa cak i zastrasujuci - iako privlacni - rival : pobedjeni Egipat sada je podanik; sve sto je pripadalo kurvi Kleopatri i izdajniku Antoniju sada prelazi u ruke mladoga princepsa. Dakako postoji bitna razlika u odnosu prema Egiptu pre njegovog pokoravanja i one nakon sto je drevna drzava postala provincija : dok je Cezarova ljubav prema Egiptu i Kleopatri izazvala bezmalo istu reakciju kao i ona Antonijeva kasnije, narocito onda kada je Cezar odlucio da je odlicna ideja da u hram Venus Genetrix postavi statuu Kleopatre u liku boginje Izis, niko nije video niceg loseg u tome sto je Oktavijan iz Egipta dovukao, izmedju ostalog, i brojne obeliske; od ovih jedan je postao pokazivac, gnomon, ogromnog suncanog sata horologium/solariuma koji je podigao na Marsovom polju, dok su druga dva ponosno stajala ispred njegovog Mauzoleja. Kako princeps, cija je Egipat postao licna provincija, tako i ostali a narocito oni bogatiji; eto tako i Cestiju pade na pamet da sebi kao grobnicu podigne bas - piramidu. Uostalom, trebalo  bi se ipak setiti da postoje i cudnije rimske grobnice, kao sto je na primer ona izvesnog Marka Vergilija bivseg roba koji je bio pekar, a koja je takodje kasnije inkorporirana u zidine grada. Cestijeva piramida tako je kod Porta San Paolo dok je ova pekareva grobnica kod Porta Maggiore.

Who, then, was Cestius,
And what is he to me? -
Amid thick thoughts and memories multitudinous
One thought alone brings he.


I can recall no word
Of anything he did;
For me he is a man who died and was interred
To leave a pyramid
Thomas Hardy

Nije bas sasvim sigurno ko je Cestije bio; natpis kaze da je on bio izvesni Caius Cestius Epulon, pretor i tribun; tako je onda on mozda onaj pretor Cestije koga pominje i Ciceron . Posto ova piramida svojim izgledom najvise lici na piramide iz Nubije, koje su dosta uze i okomitije od egipatskih, pomislja se na to da je ovaj Gaj Cestije sasvim moguce ucestvovao u nekoj od kampanji koja ga je dovela u susret sa ovakvim gradjevinama i to najverovatnije u antickom kraljevstvu Meroe, negde oko 23. godine pre nove ere. Medjutim to se ipak ne moze sasvim sa sigurnoscu tvrditi : izgleda je vec u antici a potom sasvim sigurno u srednjem veku taj podatak potpuno zaboravljen; da nije sacuvan natpis ne bismo znali da je taj Cestije uopste i postojao. Tako su tokom srednjeg veka ovu piramidu u masti zaodenuli raznim mitoloskim prikazama : verovali su da je ona zapravo grobnica Rema, Romulovog brata; Petrarka je tako pominje kao sepulcrum Remi.

Da bi sve bilo jos interesantnije odista je postojala jos jedna veca piramida, sada izgubljena, koju su smatrali Romulovim grobom a koja se nalazila u okviru granica grada, takozvanog pomerium-a, negde preko puta sadasnjeg Castel Sant' Angelo a nekadasnjeg Hadrijanovog mauzoleja; da jos uvek postoji do ove piramide bi, dakle, preko Tibra vodio onaj most sa Berninijevim andjelima. Tako su ove dve piramide bile poznate kao meta Remi i meta Romuli. Ova Romulova piramida, iako vise ne postoji ipak nije u potpunosti za nas izgubljena : nekom zanimljivom simbolikom mermer sa ove piramide iskoriscen je kasnije za stepenice bazilike Sv. Petra, za koju su renasansni arhitekti i inace cerupali mnogi anticki spomenik zbog cega se Mikelandjelo strasno sa njima svadjao. Ono sto je sigurno jeste da je ova pointy piramida potom presudno uticala na umetnike koji su dobijali zadatak da piramide predstave; tako sve piramide, i  one iz Gize, na slikama i grafikama perioda od 17. veka pa sve do masovnijih odlazaka u Egipat (najpre sa Napoleonom) izgledaju vise pointy nego sto bi trebalo. Sto je najsmesnije to se desavalo cak i sa onim umetnicima koji su zapravo bili u Egiptu te videli kako piramide tamo zaista izgledaju : po povratku u Evropu one bi se potom ponovo zasiljile, kao sto je to slucaj na primeru desno.

Oko 270. godine nove ere Cestijeva piramida postala je deo Aurelijanovih gradskih zidina; moguce je da je tada grobnica i opljackana, posto se veruje da se to dogodilo jos u anticko vreme. Da je u ovoj piramidi uopste i postojala neka grobna prostorija otkriveno je ponovo tek u 17. veku, 1660. godine, kada se obratila paznja i na natpise pa se cak postavio jos jedan koji govori o ovome pronalasku u doba pape Aleksandra VII. Iz natpisa se saznaje i to da je ova piramida, visoka oko 30m, sagradjena za tacno 330 dana; kada je otkrivena grobnica je jos sadrzala freske na svojim zidovima koje su medjutim od tog vremena do sada nestale, no zna se kako su izgledale po grafikama izvesnog Bartolija. Ispostavlja se da je Cestije pored tih fresaka zeleo da se njegova 5m visoka grobna prostorija ispuni tapiserijama koje je voleo i za zivota : 18. godine pre nove ere Avgust je doneo za vecinu imucnih Rimljana  uzasavajuci zakon protiv luksuza koji mu je tako sta zabranjivao. Umesto toga te su tapiserije prodate pa su od novca izlivene dve bronzane figure, koje su nekada stajale ispred piramide a od kojih su sada preostale samo baze sa natpisima u Kapitolinskom muzeju.

It might make one in love with death, to be buried in so sweet a place.
Shellley 

Prva osoba koja je sahranjena u blizini ove piramide  u novije doba bio je izvesni oksfordski student, po imenu Langton, nekih pedesetak godina pre no sto je Gete setao tuda; verovatno otuda i nazivi poput - protestantsko ili cak englesko groblje, dok se ono zapravo zove ne-katolicko, dakle - za sve koji nisu katolicke veroispovesti - tu ima pravoslavaca kao i budista na primer. No, najvise je ipak bilo, narocito u proslosti, upravo Engleza i Nemaca.; i Geteov sin August ce tu naci svoj kraj. To ne cudi kada se zna da je Italija, a narocito Rim, tada prakticno vrvela upravo od Engleza i Nemaca : Englezi su izmislili turizam a zajedno sa Nemcima izmislili su i modernu arheologiju; i jedni i drugi su nakon skola ili pre braka odlazili na takozvani  Bildungsreise, kako bi videli sveta, naucili ponesto i gledali umetnost pre no sto se vrate stvarnosti i obavezama jednog posve racionalnog zivota; i sam Gete kaze kako se s pocetka nadao da ce pronaci nekog obrazovanog Engleza da mu objasni sve ono sto oko sebe vidi. Tokom vremena toliko je poznatih ljudi ovde sahranjeno - izmedju ostalih i dva od tri najveca engleska pesnika - romanticara, da je i samo ovo groblje, kao i piramida u cijoj senci lezi, postalo neka vrsta polu hodocasnickog a pola turistickog mesta, o cemu i Antalov Mihalj govori.  Godine 1873. godine slikar Valter Krejn posetio je groblje nacinivsi prelepu sliku (levo) Shelley's Tomb in the Protestant Cemetery in Rome; 1877. Oskar Vajld hodocastio je na protestantsko groblje nazvavsi ga pri tom ushiceno the holiest place in Rome i potom napisavsi pesmu : The Grave of Keats; deset godina kasnije, 1887. isto je ucinio i Tomas Hardi, tom prilikom napisavsi pesmu At the Pyramid of Cestius near the Graves of Shelley and Keats.

The youngest of the martyrs here is lain,   
Fair as Sebastian, and as early slain.
Oscar Wilde

Dzon Kits sahranjen je na ovome groblju nakon prerane smrti koja ga je zadesila u Rimu, u stanu blizu cuvenih spanskih stepenica, a gde se sada nalazi Kitsov i Selijev memorijalni muzej . Pisala sam vec sve o nesretnome Dzonu Kitsu, svim smrtima u porodici - od kojih mu je najverovatnije najteze pala ona njegovog mladjeg brata a cija ga je bolest zapravo kostala zivota - te onda i o njegovoj bolesti, nemastini i onoj poslednjoj nadi ulozenoj u delotvornost jedne bolje klime; tako da o tome sada necu duziti vec samo podsetiti : iako, dakle, veren sa Fani, Kits ipak odlucuje da se uputi na to putovanje sa svojim (tada samo) poznanikom ,engleskim slikarem Severnom (koji je izradio Kitsov portret desno), septembra 1820. godine; tamo je poziveo do februara 1821.  sve vreme zapravo ocekujuci smrt : ono sto je u Kitsovoj prici najstrasnije jeste to da je studirajuci medicinu naucio dovoljno da savrseno dobro poznaje svaku fazu svoje bolesti. Njegov grob smesten je u onom najstarijem delu groblja, bez sumnje blizu onoga oksfordskog studenta. Seli, koji je Kitsa upoznao jos dosta ranije preko zajednickog prijatelja Li Hanta, osecao se narocito pogodjen ovom smrcu : za razliku od Bajrona koji Kitsa nikada nije upoznao i nije mnogo ni cenio; u proslom postu moze se procitati i ponesto od onog sto su  oni tom prilikom pisali. Dobar kakav je bio (a zaista jeste bio dobar sve iako je zbog  sesnaestogodisnje Meri Godvin ostavio svoju trudnu zenu i decu koja se onda stoga i ubila, udavivsi se u Hajd Parku) on je Dzonu zeleo da pomogne : nakon sto se preselio u Italiju on je njega neprestano zvao onamo, u tu bolju klimu. Medjutim, Kits je te ponude odbio; bio je, i pored svega, pomalo rezervisan prema Seliju zbog stare uvrede koju mu je ovaj naneo rekavsi mu onomad da ipak ne stampa izvesnu zbirku pesama.

Pogodjen Kitsovom smrcu Seli istog trenutka kada prima tu strasnu i tuznu vest zapocinje pisanje Adonisa za koga ce kasnije smatrati da je least imperfect od svih njegovih dela a o cemu prosli put nisam govorila opsirnije. U predgovoru ovoj elegiji on se zahvaljuje Severnu sto se o Kitsu tako dobro brinuo tokom tih poslednjih dana, sto je Severna namah ucinilo poznatim; na tom mestu medjutim pominje se i mesto Kitsovog groba kao i Cestijeva piramida koji ce se pojaviti i u cuvenoj strofi 50 (to je jedna veoma dugacka pesma;)  :

John Keats died at Rome ... and was buried in the romantic and lonely cemetery of the Protestants in that city under the pyramid which is the tomb of Cestius and the massing walls and towers, now mouldering and desolate, which form the circuit of ancient Rome.

And grey walls moulder round, on which dull Time
Feeds, like slow fire upon a hoary brand;
And one keen pyramid with wedge sublime,
Pavilioning the dust of him who planned
This refuge for his memory, doth stand
Like flame transformed to marble; and beneath,
A field is spread, on which a newer band
Have pitched in Heaven's smile their camp of death,
Welcoming him we lose with scarce extinguished breath.

U Selijevoj elegiji Kits zapravo i nije umro : nakon duge povorke tragicnih, neutesnih stihova najednom se u potpunosti menjaju atmosfera i opste osecanje : od strasnoga usuda Kitsova sudbina rane smrti postaje gotovo trijumf i apoteoza : on i nije umro vec he hath awakened from the dream of life i postao na taj nacin one with nature. Nije ni cudo sto je ispred svog Adonisa Seli postavio ovaj epigram, prevevsi ga na engleski :

Thou wert the morning star among the living,
Ere by fair light had fled;
Now, having died,thou art as Hesperus, giving
New splendour to the dead.

Kao sto znamo Kits nije zeleo da na njegovom nadgrobnom spomeniku pise njegovo ime : trazio je da natpis bude : Here lies One Whose Name was writ in Water; ceo natpis, ispod reljefa koji predstavlja liru pokidanih zica,a za koji se Severn, zajedno sa Dzonovim najboljim priijateljem Carlsom Braunom pobrinuo,  glasi i dan-danas ovako :

This Grave
contains all that was Mortal
of a
YOUNG ENGLISH POET
Who,
On His Deathbed,
In the Bitterness of His Heart
at the Malicious Power of his Enemies
Desired
These Words to be engraved on his Tombstone :
HERE LIES ONE
WHOSE NAME WAS WRIT ON WATER
Feb. 24th 1821.

Kada je Severn umro, 1879. godine, sahranjen je na ovom groblju, odmah pored svog prijatelja; on je doziveo duboku starost od 85 godina vodeci poprilicno uspesni zivot respektabilnog slikara, jednog od, moglo bi se reci, osnivaca engleske umetnicke Akademije u Rimu, te kasnije i konzula u ovome gradu a koji je ipak nekako uspeo da osiromasi toliko da su ga drugari sahranjivali; medju njima bio je i Dante Gabrijel Roseti, pomenut as such na Severnovom spomeniku.

A nesretni Persi, nije ni sanjao kada je rekao  It might make one in love with death, to be buried in so sweet a place da ce se i on na istom mestu naci vec sledece, 1822. godine. O tome kako se to desilo   i o jos dvoje zanimljivih ljudi koji tamo leze, od kojih je jedan u grobu pored Selija onako kako je Severn pored Kitsa, u drugom delu ove price. Pre toga evo cele Oskarove pesme i eseja. Lepo je zamisljati ga mladoga, u onom belom odelu kakvo se oblaci while in Italy or Greece, sa sesirom i stapom, kako se raznezuje sav nad grobom nesretnoga Dzona Kitsa.

 

RID of the world’s injustice, and his pain,   
  He rests at last beneath God’s veil of blue:   
  Taken from life when life and love were new   
 The youngest of the martyrs here is lain,   
Fair as Sebastian, and as early slain.             5
  No cypress shades his grave, no funeral yew,   
  But gentle violets weeping with the dew   
Weave on his bones an ever-blossoming chain.   
O proudest heart that broke for misery!   
  O sweetest lips since those of Mitylene!      10
  O poet-painter of our English Land!   
Thy name was writ in water——it shall stand:   
  And tears like mine will keep thy memory green,   
  As Isabella did her Basil-tree.

ROME.

Oscar Wilde

Obicno se kaze kako je Seli, poput Bajrona, u Italiji ziveo u dobrovoljnom izbeglistvu, te to onda jos povezuju sa njegovim raznim politickim aktivnostima. Istina, Seli je, kako to i dolikuje jednom izvrsnom romanticarskom duhu, bio poprilicno zabrinut raznim socijalnim pitanjima : zbog pamfleta The Necessity of Atheism bio je i izbacen sa Oksforda. Medjutim, kao sto je to slucaj i sa Bajronom, to nije bas skroz istina - kaogod sto Dzordz Gordon nije vise mogao ziveti u Engleskoj usled silnih skandala, tako je i Seli u Italiju dosao u pocetku vise zato da bi ujurio pomenutog Dzordza nego zarad ikakvih razloga politickih : zajedno sa Kler Klermont, Merinom rodjakom (zapravo ona je bila njena sestra samo po braku medju njihovim roditeljima), oni 1818. odlaze u Italiju zato da bi Bajronu doveli kcer Alegru. Ovo dakako nije bio prvi put da su njih troje tako jurcali Evropom za Bajronom : dve godine ranije, u istom sastavu i na nagovor iste i vec sa Bajronom trudne gospodjice, Persi i Meri su ga uhodili u Svajcarskoj; iznajmivsi susedne kuce na Zenevskom jezeru, te 1816. godine Bajron je pisao Childe Harold's Pilgrimage koji su njih dve prepisivale; istovremeno zacet je Frankenstajn Meri Seli. Sada je tu kcer trebalo odvesti ocu jer majka nije mogla da se o njoj brine. Tako su Selijevi, zajedno sa Kler i sa Alegrom pristigli u Italiju 1818. godine, da bi se tu potom i nastanili. Ocigledno je da se Persiju tu veoma svidelo, te je ovako odgovarao prijateljima (u ovom slucaju pesniku Tomasu Pikoku) koji su ga nagovarali da se vrati u domovinu :

I believe, my dear Peacock, that you wish us to come back to England. How is it possible ? Health, competence, tranquility, all these Italy permits, and England takes away ... Pity me from my absence from these social engagements which England might afford me, and which I know so well how to appreciate. Still, I shall return some fine morning out of pure weakness of heart.
Rome, April 6, 1819

Selijevi su ziveli u Napulju, Firenci i u Rimu gde je zavrsio svog Prometheus Unbound; posthumno  je Dzozef Severn naslikao sliku (levo) koja upravo i prikazuje Selija dok pise ovo svoje poznato i znacajno delo. Sreca Persija i Meri bila je medjutim, i pored sve odusevljenosti Italijom, u nekoliko mahova snazno poljuljana - 1818. u Rimu umire im sin a naredne godine i kcer : sahranjeni su na Protestantskom groblju dakle jos pre Kitsa, sto znaci da je Seli ovo groblje poznavao all to well u trenutku kada je saznao za Kitsovu smrt. Kazu da su zidovi ovog groblja prekriveni brsljenom dok na prolece i leti zemlju prekrivaju ljubicice. Konacno, aprila 1822. godine Seli se seli u zaliv Lerici kod Pize u kucu Casa Magni (dole desno); susedi su im ovde clanovi porodice Vilijams : sa Vilijamsom se Persi druzi a u njegovu zenu Dzejn mozda je pomalo zaljubljen, posvecujuci joj u to vreme svoju poeziju. Ovaj Vilijams i Seli dele ljubav ka moru i plovidbi po istom : sami osmislivsi jedrilicu i napravivsi planove za istu, daju graditelju brodova da im izradi jedan brodic, koji ce Seli nazvati Arijel iako je Bajron insistirao da se zove Don Huan, oko cega su se i posvadjali : tako je ona zapravo imala dva naziva, podjednako koriscena. Graditelju brodova ova zacudna brodica nije se narocito svidela no, Kako mlada gospoda zele, verovatno je pomislio.  Kako bilo - Seli je potom cesto sa Arijel/Don Huanom plovio po zalivu. Narocito je voleo da zalazi po pecinama, da se u njima iskrca i onda tako kontemplira ili pise.

Baveci se u ovome zalivu Lerici Seli je, pored plovidbe svojim brodicem, bio naumio i da osnuje casopis i to zajedno sa Bajronom i vec pominjanim Li Hantom. Ovaj casopis zvao bi se Liberal, Hant bi ga uredjivao a on i Bajron bi za njega, izmedju ostalih, pisali. Oko ovog pitanja Seli je toliko gnjavio Bajrona  da je ovaj na kraju na sve to zaista  i pristao, pa je cak uspeo da ga nagovori i na to da Hantu i njegovoj porodici ustupi citav donji sprat svoje vile u Pizi. Znajuci Bajronov sebicluk u ovo je gotovo neverovatno poverovati; no, iz nekog razloga, Bajron je zaista voleo Selija; ako i nije ni malo mario za Hanta, njegovu silnu decu i citav taj Liberal projekat - veoma mu je bilo stalo do Persija, te je amazingly enough, na sve pristao. Sa svoje strane Seli je Hantu i njegovoj porodici platio put od Engleske do Italije; zapravo je celo ovo zamesateljstvo i bilo pokrenuto stoga da bi se prakticno bankrotiranim Hantovima pruzio dostojanstveni izlaz iz teske finansijske situacije. Takav je bio Persi; Bajrona zaista nije bilo briga sto mali Hantovi gladuju.

Ovo sve pisem stoga sto je Seli  malo pre  svoje smrti sa Vilijamsom isplovio da konacno! doceka Hanta koji je pristigao iz Engleske te se raspakivao kod Bajrona; putovanje nije bilo ni duze ni opasnije od onih koje su oni inace preduzimali, pa ipak, u povratku kuci iz ove posete oni su izgubili svoje zivote udavivsi se u moru. U podne 8. jula 1822, nakon posete Hantu, oni su sa jos jednim mladim engleskim mornarom krenuli nazad; od tog trenutka sve pocinje da lici na neku Sekspirovu tragediju : pomalo se pokvarilo vreme te  ih jedan stariji mornar upozorava  da i nije nabolje bas tada kretati. The Devil was a-brewing mischief out there, prisecao se taj starac kasnije. No, sve to nije odgovorilo Selija : on se pozdravlja sa Hantom od koga jos i pozajmljuje knjigu Kitsove poezije; Hant mu govori da tu knjigu cuva jer je inace nema u Italiji; I will return it to you with my own hands, odgovorio je Seli te se zaputio ka  Arijel. Naravno, dogodila se oluja : otpocela je tacno onda kada su se oni nasli na otvorenom moru i trajala svega dvadesetak minuta, nakon kojih se sve smirilo ali se Arijel vise nije videla. Hant i ostali sve su to posmatrali, neverujuci sta se desava sa krova kuce , dodatno prestraseni cinjenicom da Seli nikada nije naucio da pliva.

Deset dana kasnije njihova tela su pronadjena na obali Viaredja, negde na pola puta izmedju Lericija i Hantovog prebivalista. Kao u nekom filmu, potpuno neverovatno, Selijeva ruka bila je cvrsto pribijena uz njegove grudi kada su ga pronasli : u dzepu mu je i dalje stajala knjiga Kitsove poezije koju mu je pozajmio Hant i on ju je i u samrtnom grcu stiskao uz grudi, valjda da je ne bi izgubio. Kremacija je izvrsena 16. avgusta na obali mora;  Hant je knjigu bacio na lomacu :  Shelley said he would return it with his own hands into mine, and so he shall return it ! te je ostatak kremacije proveo u kocijama, nesposoban da podnese bol pogleda na Selijevo telo i lomacu. Bajron, The Lonely Pilgrim iz Selijevog Adonisa, koji je samo tri meseca ranije sahranio nesretnu kcer Alegru, takodje je jedva podnosio pogled na mrtvog prijatelja koji je bio u jadnom stanju - te se povukao dalje; Meri Seli nije ni bila prisutna - u to vreme bio je obicaj da zene uopste ne idu ni na sahrane a pogotovo kremacije kao sto je ova. Najprisebniji u svemu ovome bio je izvesni clan ovoga kruga kome i pored najbolje namere ne umem da procitam ime : izvesni Edvard Dzon - Trelawny. On je bio taj koji je organizovao Selijevu kremaciju kao i , sudbina je htela, tri godine kasnije Bajronovu sahranu u Grckoj; vaznije od svega on je bio taj koji je u afektu a pod osecanjem nepodnosljivosti i same pomisli da Selijevo srce takodje izgori - uskocio u vatru i sa uzarene gomile svojim rukama izneo Selijevo srce sa lomace ! Ovo srce za koje kazu da je bilo neobicno veliko (pa neki sumnjaju da je to zaista bilo srce sto je Edvard Dzon izvukao iz plamena:) Meri je potom cuvala dok je bila ziva, noseci ga svuda sa sobom; ono je posle smrti njihovog sina polozeno u grob pored prethodno vec polozenog pepela. Zato na njegovoj nadgrobnoj ploci pise Cor Cordium.

Sad, Edvard Dzon (tako cemo ga zvati dok ne utvrdimo kako mu se prezime pravilno cita:) je i samo zarad ovoga interesantan covek; no tu se njegova interesantnost ne zavrsava, te prosto na ovom mestu  moram dodati i jedan pasus o njemu, iako on zapravo zasluzuje ceo jedan blog.  Uostalom, ni ne odstupam od teme s obzirom da se on nasao, mnogo godina kasnije, pored Selijevog srca na nacin na koji se Severn (ciji je i portret levo) nasao pored Kitsa : tako je i on, naposletku, postao stanovnik Cimitero Inglese. Ukratko dakle : kao trinaestogodisnjaka otac ga je dao u mornaricu, posto je bio mladji sin kojemu sledi vojnicka karijera. U svojoj knjizi Adventures of a Younger Son on opisuje kako je mornaricu potom napustio kako bi postao gusar koji je onda krstario tako iz avanture u avanturu. Zapravo, on je zavrsio mornaricku obuku 1812. Ozenio se potom iz ljubavi no i pored toga ovaj je brak doziveo tuzan kraj kada ga je zena napustila zarad nekog kapetana. Kasnije on odlazi u Svajcarsku gde zivi od dzeparca koji mu otac daje i pocinje sebe da naziva kapetanom u penziji; kao takav on upoznaje Selija i Bajrona sa kojima postaje dobar prijatelj - dashing, ne bas sasvim normalan i sa veoma snazno razvijenom mastom on je njima natural companion. Nakon Selijeve smrti on se i dalje druzio sa Bajronom koji ga je cak nagovorio i na to da sa njim podje da oslobadja Grcku; na zalost Bajron je ubrzo umro, pa se Edvard pobrinuo i za njegovu sahranu.

Ozenio se potom sestrom nekog grckog pobunjenika, ziveo u nekoj pecini te preziveo cak dva pokusaja atentata i poziveo jos punih 46 godina, tokom kojih je napisao jos nekoliko knjiga, izmedju ostalog i  Recollections of  the Last Days of Shelley adn Byron (1858); putovao je u Ameriku, bavio se politikom, udvarao kako Meri Seli tako i Kler Klermont a onda, u pedesetoj godini pobegao sa svojom pravom ljubavi da bi ostatak zivota proveo u seoskom miru, gde ga je prikazao Mile sa kcerkom Leticijom (desno). 

Umro je u 88. godini zivota; na spomeniku pored onog Selijevog, po njegovoj zelji, urezano :

These are two friends whose lives were undivided.
So let their memory be now they have glided
Under the grave: let not their bone be parted
For their two hearts in life were single-hearted.

Dok se na Selijevom nalazi citat iz Sekspirove Bure po kojoj je i brodic nazvao Arijel :

Nothing of him that doth fade
But doth suffer a sea-change
Into something rich and strange.

Oko Selijeve smrti pricale su se razne price : po nekima on je zapravo tog dana bio ubijen i to zarad svojih politickih angazmana; u ovo licno ne verujem jer smatram da takva tvrdnja neobicno precenjuje vaznost Selija u politici : ona je zapravo bila poprilicno neznatna in the grand scheme of things. Zatim, neki kazu da je on zapravo greskom ubijen : atentatori su mislili da je on Bajron; ovo bi se mozda i dalo poverovati jer se Bajron jeste druzio sa nekim sumnjivim elementima da nije prepoznatljivog broda Arijel po kome je Seli bio vise nego prepozatljiv. Uostalom, ceo svet je znao da ide tog dana da vidi prispelog prijatelja Hanta. Najbesmislenija tvrdnja je, po meni, ona koja zastupa misljenje da se Seli in fact ubio - da nije ni pokusao da se spase jer je bio depresivan. Iz svega sto sam napisala mislim da je poprilicno jasno da Seli u tom periodu zaista nije bio depresivan. Stavise u to vreme je, pored svega, radio na delu koje je nazvao The Triumph of Life :) Tako da ja kazem : come on, savrseno je jasno da je to bila freak accident potpomognuta time sto su oni sami isprojektovali svoju brodicu i jos i time sto Seli nije znao ni da pliva. Pored toga sa sobom su imali neiskusnog, mladog mornara. Simple tragedy of life. Sad business.

Zamisljam tako, nakon svega, taj the happiest of all days kada cu se jednom naci u Rimu i ja; pored svega drugog sto ce me, bez ikakve sumnje, baciti u potpuni trans, nadam se da cu imati vremena i da odem do Cestijeve piramide - vise zbog mojih romanticara nego zbog Rimljanina Cestija, kao sto su to cinili Oskar, Tomas Hardi i mnogi drugi. Na kraju, nisu ni samo oni ti koje bih tamo volela da posetim : na ovome groblju sahranjena je i meni omiljena (ili bar jedna od dve) nasa slikarka - ukoliko je nasom uopste i mozemo zvati : Milena Pavlovic Barili.

Milena je sasvim neocekivano napustila svet 6. marta 1945. godine u Njujorku; nalaz govori da se radilo o srcanom udaru, mada se pominje i prethodni pad sa konja :  

"Milena i njen muz bili su zajedno na konju – padala je kisa, put je bio asfaltiran (u okolini Njujorka), konj se okliznuo, Milenina uzengija je pukla. Nasa kci je sa krikom pala preko glave konja... Milena je bila pet meseci u gipsu, nepokretna, od pojasa do vrata... Prvih dana 1945, mogla je da se obuce, da hoda, dosla je u Njujork. Sa Goslenom je našla jednu kuću – izgleda da se dobro osecala, cinilo se da je sasvim ozdravila." . Vece pred smrt proslavljala je novi posao - izradu kostima za jednu predstavu - u restoranu. I onda je umrla u snu.

Dve godine kasnije njen muz preneo je pepeo  iz Amerike u Italiju, da bi 1949. godine bio polozen na ovo lepo groblje : "Milena pociva na jednom divnom mestu, na groblju u blizini kapije svetog Pavla, prepunom velikih uspomena na pesnike, umetnike, na ljude koji su dosli iz citavog sveta i sada pocivaju tu, pored nje", pisao je njen otac Danici Pavlovic, njenoj majci; kasnije su joj se tu oboje pridruzili otac Bruno (1952.) i majka Danica (1965.) I oko njene smrti nastavile su da kruze razne price : koliko se secam knjige koju je o Mileni pisala Adela Macola - tu se cak i sumnja u neki foul play. Kako god da je bilo, i ona sada lezi tamo, u blizini Kitsa,Severna,Selija i Dzona Edvarda.

Uskoro cemo moci da pogledamo i dokumentarni film koji je snimila Carna Radoicic; mozda saznamo i nesto novo :)

Who, then, was Cestius,
         And what is he to me? -
Amid thick thoughts and memories multitudinous
         One thought alone brings he.

         I can recall no word
         Of anything he did;
For me he is a man who died and was interred
         To leave a pyramid

         Whose purpose was exprest
         Not with its first design,
Nor till, far down in Time, beside it found their rest
         Two countrymen of mine.

         Cestius in life, maybe,
         Slew, breathed out threatening;
I know not. This I know: in death all silently
         He does a kindlier thing,

         In beckoning pilgrim feet
         With marble finger high
To where, by shadowy wall and history-haunted street,
         Those matchless singers lie . . .

         --Say, then, he lived and died
         That stones which bear his name
Should mark, through Time, where two immortal Shades abide;
         It is an ample fame.

Thomas Hardy
* izuzetne fotografije spomenika na ovom groblju mogu se videti ovde.

A thing of beauty is a joy forever ...

Citam tako ovih dana u novinama kako se pazljivi ljudi na celu Sava Centra brinu o devojkama i zenama grada Beograda te da ih u ovo predstojece fudbalsko vreme nece ostaviti na cedilu. Naprotiv, SC je spreman da pruzi damama utehu - dok njihovi muskarci gledaju druge muskarce koji jure loptu po vazdan - oni ce im prirediti jednu finu reviju filmova. Cela akcija se zove - Ako ne gledas fudbal dodji s drugaricama u bioskop. Cim sam procitala ovaj pocetak clanka odmah mi se digla kosa na glavi - i to ne stoga sto nedajboze volim da gledam fudbal vec zato sto sam mogla pogoditi unapredg kako ce taj program izgledati. I, nisam mnogo pogresila  - SC nama tako nudi takozvane zenske filmove tipa  It's Complicated, Meet the Morgans, Remember Me i slicne. Doduse, malo su me iznenadili ukljucivanjem medju ove filmove Almodovara kao i sada aktuelni film Ghost Writer; no sveobuhvatni osecaj jeste da ne samo sto ce nas maltretirati fudbalom mesec dana vec i pri tom misle da smo intellectually challenged. Mislim, jeste da zene vole takozvane chick flick filmove mnogo vise no muskarci no to i dalje ne znaci da im je to omiljeni zanr. Nema niceg loseg opustiti se uz takav film; i ja volim da ih pogledam, uglavnom zato sto se uz njih mozak savrseno lako iskljucuje te imaju efekat blaze doze bensedina. No, to nije moj omiljeni zanr niti zudim sa njima kao narocitim treat-om. Uopste, jako me nerviraju odrednice poput zenski film ili recimo zensko pero. Sta to uopste znaci ?

Umesto poprilicno loseg filma Meet the Morgans ili tinejdzerskog Remember Me (koji su pri tom ionako na repertoaru bioskopa trenutno ili ce veoma skoro biti ) ja ovde predlazem druga dva filma koja mogu ispuniti nesto od ovog fudbalom prozetog vremena a koji, iako ne u potpunosti ono sto bi se nazvalo zenskim filmom jeste to ipak u smislu da bi ih zene gledale mnogo radije nego (prosecni) muskarac. Oba su filma (pretezno) britanska, u oba se govori o pesnicima : jedan tako prati mladoga Dzona Kitsa i njegovu verenicu Fani -A Bright Star-  a drugi pesnika Dilana Tomasa i dve zene u njegovom zivotu. O ovom drugom samo kratko ovom prilikom; prvome je zapravo ovaj post posvecen. The Edge of Love  prati pesnika Dilana Tomasa u ratnim godinama, kao i dve njegove ljubavi od kojih je jedna (Kira Najtli) mladalacka ljubav dok je druga (Sijena Miler) njegova zena. Sijena je dobila sjajne kritike za ovaj film, dok su sam film najavljivali kao slican Atonement-u (sem sto igra Kira i sto se desava za vreme rata stvarno ne vidim narocite slicnosti, no, neka im bude). Film je OK, ne mogu da kazem odlican, no svakako bolji od onoga sto nam SC priprema.

No, back to Keats. Kits pripada onoj drugoj, mladjoj-sladjoj generaciji engleskih romanticara, koju ja daleko vise volim iako, dakako, ima sta da se voli i ceni i kod onih sto su dosli pre njih. No, u ovoj generaciji je Bajron, ciji kult gajim u sebi pobozno, te oni matorci nisu imali velike sanse kod mene :) Kako bilo, tek Bajron je ta ljubav a Seli njegov drugar, te i on ide u paketu ovog narocitog obozavanja. Jadni Kits, medjutim, ostao je, bar sto se mene tice, u svemu tome skrajnut i uskracen : verovatno pod uticajem Bajronovog misljenja o istom nisam se narocito za njega vezala. Pa ipak, eto, i kod njega ima ponesto sto u meni izaziva osecanje i saosecanje, a to su ravno tri stvari : prvo, umro je jako mlad, mladji od svih njih, u dvadeset i petoj godini; drugo - na njegovom grobu pise, izmedju ostalog  Here lies One Whose Name was writ in Water, sto mi se vrlo svidelo; i, poslednje, oduvek mi se izuzetno dopadao pocetak njegovog Endymion -a :

A thing of beauty is a joy for ever:
    Its loveliness increases; it will never
    Pass into nothingness; but still will keep
    A bower quiet for us, and a sleep
    Full of sweet dreams, and health, and quiet breathing.

Tako da, iako ne narocito voljen, bio mi je pomalo drag iz ova tri razloga. No, medjutim, Bajron ga nije voleo, a sta Dzordz Gordon kaze,to se jednostavno prihvatalo, ma kako grozan on uistinu bio :) Sta je to Bajron zamerao nesretnome Dzonu Kitsu ? Pre svega, to sto mu je nedostajalo klasicno obrazovanje, te sto je poticao iz radnicke porodice, zapravo neke srednje klase. Ovo moze delovati tako da pomislimo da je Bajron jednostavno bio - snob. No, iako on to svakako i jeste umeo da bude, ovde je zapravo rec o jednom opstem mestu tog vremena : poezijom se bavi gospoda a ne nekakvi ubogi kokniji. Gospoda se skoluje po Oksfordima i Kejmbridzima, gospoda, dalje, ne rade, te imaju vremena da se bave stvarima duha. Bajron je bio Lord, doduse sasvim slucajno je dosao u nasledstvo titule, ali svejedno je poticao iz lordovske porodice. I, iako nikada nije imao novca on, stoga sto je gospodin, nije uzeo ni peni od, vise nego sjajne, prodaje svojih dela. Da neko zivi od poezije bilo je prosto vulgarno. No, vise od svega Bajron i Kits nisu se slagali na estetskom nivou : dok je Bajron svoje idole i uzore trazio u klasicno nastrojenim takozvanim avgustijanskim pesnicima poput Aleksandra Poupa, Kits se mnogo vise ugledao na gore pomenute romanticare prve generacije, Kolridza i Vordsvorta koji su upravo i raskinuli sa ovim pesnicima Bajronu dragim. Tako da je on Kitsovu poeziju svrstavao u ono sto je zvao second hand school of poetry a zatim i ovo : I think he took the wrong line as a poet - and was spoilt by Cockneyfying and Suburbing - and versifying Tooke's Pantheon and Lempriere's Dictionary.  Pri tom, ni Kits nije bio odusevljen Bajronom, mada je tu svakako bilo i ljubomore na veliki uspeh i popularnost mladoga lorda - napisao je tako u jednom svom pismu bratu Dzordzu :  You speak of Lord Byron and me - There is this great difference between us. He describes what he sees - I describe what I imagine - Mine is the hardest task. No, nakon sto je cuo za Kitsovu smrt, Bajron je malo ublazio svoje stavove. Iako su svi znali da je Kits izuzetno bolestan otisao u Italiju zarad bolje klime, ipak je knjizevnim svetom pocela da kruzi prica da je Kitsa dokrajcila jedna losa kritika u casopisu Quarterly Review - Seli je cak napisao pesmu, potpirujuci ovakva nagadjanja :

Who killed John Keats?
    I, says the Quarterly
    So savage & Tartarly
    'Twas one of my feats -
    Who shot the arrow?
    The poet-priest Milman
    (So ready to kill man)
    Or Southey or Barrow. -

Bajron je to shvatio ozbiljno, te se jednako raspitivao kod prijatelja u pismima da li je to istina :

You know very well that I did not approve of Keats's poetry or principles of poetry - or of his abuse of Pope - but as he is dead - omit all that is said about him in any M.S.S. of mine - or publication. - His Hyperion is a fine monument & will keep his name - I do not envy the man - who wrote the article - your review people have no more right to kill than any other foot pads. - However - he who would die of an article in a review - would probably have died of something else equally trivial - the same thing nearly happened to Kirke White - who afterwards died of consumption.

Seliju je napisao u pismu :

 I am very sorry to hear what you say of Keats - is it actually true?  I did not think criticism had been so killing.  Though I differ from you essentially in your estimate of his performances, I so much abhor all unnecessary pain, that I would rather he had been seated on the highest peak of Parnassus than have perished in such a manner.  Poor fellow! though with such inordinate self-love he would probably have not been very happy.  I read the review of "Endymion" in the Quarterly.  It was severe, - but surely not so severe as many reviews in that and other journals upon others.

       
Zatim je ipak prihvatio da je Kits imao talenta, napisavsi

My indignation at Mr Keats's depreciation of Pope has hardly permitted me to do justice to his own genius, which, malgre all the fantastic fopperies of his style, was undoubtedly of great promise.  His fragment of Hyperion seems actually inspired by the Titans, and is as sublime as Aeschylus.  He is a loss to our literature; and the more so, as he himself, before his death, is said to have been persuaded that he had not taken the right line, and was re-forming his style upon the more classical models of language.

Da bi onda, kada je cuo da je Kits ipak voleo njegovog Don Huana dodao celu strofu posvecenu preminulom :

John Keats, who was killed off by one critique,
Just as he really promised something great,
If not intelligible, - without Greek
    Contrived to talk about the Gods of late,
Much as they might have been supposed to speak.
    Poor fellow! His was an untoward fate: -
'Tis strange the mind, that very fiery particle,
Should let itself be snuffed out by an Article.

Naravno, to da je Kits voleo Don Huana uopste nije bilo istina - prezirao ga je i nazivao Lord Byron's last flash poem. No, kako bilo, Kits nije umro zbog lose kritike; bio je bolestan vec duze vreme od tuberkuloze, od koje mu je vec umrla i majka a i brat. Svakako tome je doprinelo i jadno stanje u kome se nalazio, toliko jadno da je cesto jedva imao krov nad glavom.

Kits je rodjen 1795. godine, kao najstarije dete u porodici : imao je jos tri brata, od kojih je jedan umro jos kao veoma mali, i jednu sestru, Fransis. Sa preostala dva svoja brata Kits je bio neobicno blizak - sve dok jedan od njih nakon zenidbe nije otisao u Ameriku i dok drugi nije umro, prakticno na Dzonovim rukama. Otac im je umro veoma rano - Dzon je imao tek devet godina, i to nakon posete decacima u skoli - veruje se da se konj okliznuo i zbacio ga na zemlju. Oceva smrt obelezila je Kitsa; takodje - ona je oznacavala pocetak jednog veoma tegobnog detinjstva. Nije proslo vise od dva meseca nakon oceve smrti kada im se majka preudala, valjda smatrajuci da je i njoj i deci potrebna zastita muskarca. Ovo se ispostavilo da je bio katastrofalan potez : deca su odmah otposlata da zive sa bakom dok je ocuh preuzeo rukovodjenje kucnim budzetom uglavnom zasnovanim na prihodima preostalim od posla njihovog oca. Nekoliko godina kasnije pridruzila im se majka koja je utekla od novog muza, ostavljajuci mu sve sto je od prethodnog muza nasledila. U medjuvremenu smrt im je oduzela i dedu, koji je lose sastavio testament, te su i tu ostali bez imetka. Sest godina nakon oca umire im i majka, da bi nakon jos cetiri godine izgubili i baku, koja je imenovala jednog poznanika za staratelja decacima. Naravno, ovaj staratelj je rukovodio novcem namenjenim njima po svome nahodjenju, kao sto je to cinio i sa njihovim zivotima : Dzona je poslao da uci za segrta kod jednog apotekara/hirurga, tako da je naredne tri godine Dzon studirao medicinu. Medjutim, Dzon je napustio medicinu, prepoznavsi u sebi pesnicku dusu.

Prvu pesmu napisao je pre nego sto mu je baka umrla, 1814. Dve godine kasnije izasla je prva knjiga poezije koja je, kao i vecina onoga sto je napisao, docekana veoma lose. No, on je upoznao uticajnog Li Hanta, prijatelja Bajrona i Selija koji ga je upoznao sa vecinom relevantnih ljudi u poeziji i knjizevnosti uopste tog vremena . Iako je dobio apotekarsku dozvolu, odlucio je da se time ne bavi. Njegov staratelj, naravno, nije bio odusevljen, te je okrutno napisao : Well, John, I have read your book, & it reminds me of the Quaker's Horse which was hard to catch, & good for nothing when he was caught - So, Your Book is hard to understand & good for nothing when it is understood. No, nista nije omelo Dzona da nastavi putem kojim je krenuo. Cak i izjava njegovog heroja Vordsvorta nije ga skrenula s pesnickog puta : navodno, kada su se upoznali Kits mu je procitao jednu svoju pesmu. Vordsvortov sud o njoj bio je da je pesma a Very pretty piece of Paganism, sto mu, sudeci po secanjima jednog Dzonovog prijatelja, ovaj nikada nije oprostio.

Fani je upoznao na jesen 1818. godine. Bili su susedi - on je tada ziveo sa svojim prijateljem Carlsom Braunom, takodje pesnikom, sa kojim je prethodno dosta putovao i planinario. U najblizem susedstvu zivela je porodica mlade Fani, njena majka udovica, mladji brat i sestra. Kits je, na sopstveno priznanje, imao pomalo cudan odnos prema zenama :

... I am certain I have not a right feeling towards Women--at this moment I am striving to be just to them but I cannot--Is it because they fall so far beneath my Boyish imagination? When I was a Schoolboy I thought a fair Woman a pure Goddess, my mind was a soft nest in which some one of them slept though she knew it not--I have no right to expect more than their reality. I thought them etherial above Men--I find them perhaps equal.... I do not like to think insults in a Lady's Company--I commit a Crime with her which absence would have not known--Is it not extraordinary? When among Men I have no evil thoughts, no malice, no spleen--I feel free to speak or to be silent--I can listen and from every one I can learn--my hands are in my pockets I am free from all suspicion and comfortable. When I am among Women I have evil thoughts, malice spleen--I cannot speak or be silent--I am full of Suspicions and therefore listen to no thing--I am in a hurry to be gone--You must be charitable and put all this perversity to my being disappointed since Boyhood–.. . I could say a good deal about this but I will leave it in hopes of better and more worthy dispositions--and also content that I am wronging no one, for after all I do think better of Womankind than to suppose they care whether Mister John Keats five feet high likes them or not.

Takodje dodavsi i I hope I shall never merry jer - the opinion I have of the generallity of women--who appear to me as children to whom I would rather give a Sugar Plum than my time, form a barrier against Matrimony which I rejoice in. Iako se zna da je i pre Fani imao neku vrstu veze sa devojkom po imenu Izabela Dzons, pa je cak i pisao o njoj u pismima, izgleda se ovaj odnos i misljenje prema suprotnom polu ipak zadrzao sve dok nije upoznao svoju lepu susetku. Fani je tada imala osamnaest godina ; i ona je izgubila vise clanova porodice, ali je za razliku od Kitsa bila bice zivotne radosti : lepo je sila pa je uzivala u tome da pravi sebi najmoderniju garderobu, da ide na balove i igra sa mladicima, sto je izazvalo ne malo ljubomore s Kitsove strane. Evo opisa nje iz tog vremena - bila je :

... small, her eyes were blue and often enhanced by blue ribbons in her brown hair; her mouth expressed determination and a sense of humour and her smile was disarming. She was not conventionally beautiful: her nose was a little too aquiline, her face too pale and thin (some called it sallow). But she knew the value of elegance; velvet hats and muslin bonnets, crêpe hats with argus feathers, straw hats embellished with grapes and tartan ribbons: Fanny noticed them all as they came from Paris. She could answer, at a moment’s notice, any question on historical costume. ... Fanny enjoyed music. ... She was an eager politician, fiery in discussion; she was a voluminous reader. ... Indeed, books were her favourite topic of conversation.

Tako su oni poceli da se druze preko knjiga - on bi joj pozajmljivao Dantea ili Miltona,pa su potom raspravljali o procitanom, ponekad i citajuci zajedno. Medjutim, njihovo poznanstvo palo je u vreme teske bolesti Kitsovog mladjeg brata, koji je, naposletku, umro od tuberkuloze prakticno na Kitsovim rukama.  Obzirom koliko su braca Kits bili bliski, ova smrt je veoma tesko pala Kitsu; Fani je bila tu da ga utesi i da mu da potporu, te ih je ova nesreca jos vise priblizila. Uskoro, strast je bila takva da je Kits pisao pisma svaki dan, a ona odgovarala, iako su se svakodnevno i vidjali. Njoj je posvetio posmu Bright Star. Jednako su govorili o braku, iako su oboje shvatali da on nije moguc jer je Kits bio suvise siromasan. Par se rastajao vise puta jer je Braun preko leta izdavao kucu u kojoj su, s jeseni, on i Kits ziveli. Tada je prepiska medju njima postajala strastvenija, napetija i, ponekad, veoma dramaticna. Pisao joj je :

Upon my Soul I can think of nothing else - The time is passed when I had power to advise and warn you again[s]t the unpromising morning of my Life - My love has made me selfish.  I cannot exist without you - I am forgetful of every thing but seeing you again - my Life seems to stop there - I see no further.  You have absorb'd me. I have a sensation at the present moment as though I was dissolving - I should be exquisitely miserable without the hope of soon seeing you.  I should be afraid to separate myself far from you.  My sweet Fanny, will your heart never change?  My love, will it?  I have no limit now to my love - You note came in just here - I cannot be happier away from you - 'T is richer than an Argosy of Pearles.  Do not threat me even in jest. I have been astonished that Men could die Martyrs for religion - I have shudder'd at it - I shudder no more - I could be martyr'd for my Religion - Love is my religion - I could die for that - I could die for you.  My Creed is Love and you are its only tenet - You have ravish'd me away by a Power I cannot resist: and yet I could resist till I saw you; and even since I have seen you I have endeavoured often "to reason against the reasons of my Love."  I can do that no more - the pain would be too great - My Love is selfish - I cannot breathe without you.

Kits je bio u jadnom stanju - konstantan nedostatak novca, losa ishrana i katastrofalna prebivalista ucinila su da se , naposletku, i on razboli; vec polu unisten pojavio se kod Fani 1820. godine. Grupa prijatelja odlucila je da je najbolje da ga posalju u Italiju, gde je klima blaza i delotvornija. Medjutim, svi su se plasili da je i za to prekasno. Ranije te godine, Kits i Fani su se verili, sto je on pokusao, sad vec smrtno bolestan, da razvrgne, ali mu ona nije dopustila. Septembra 1820. krenuo je na put sa prijateljem Severnom. Vece pred odlazak razmenili su poklone, po jednom biografu :

... perhaps at parting, he offered her his copy of The Cenci and the treasured facsimile of the folio Shakespeare in which he had written his comments and the sonnet on King Lear. He gave her an Etruscan lamp, and his miniature, the perfect likeness which Severn had painted of him... Fanny gave him a new pocket-book, a paper-knife, and a lock of her hair, taking one of his own in exchange. She lined his travelling cap with silk, keeping some material in remembrance. She gave him, too, a final token, an oval white cornelian.

Na zalost, u februaru naredne godine, 1821., Kits je umro. Ne, dakle, od lose kritike, kao sto je to Seli izgleda sebi umisljao, vec od tuberkuloze. U to vreme tuberkuloza je ubijala jedno od troje ljudi; nije bio poznat nikakav lek koji bi ovu bolest izlecio. Umro je na rukama svoga prijatelja Severna, koji je onda njegovu smrt opisao u pismu kojim je i Fani javio o smrti verenika. Fani se osisala kratko, obukla crninu i nastavila da nosi njegov prsten; zapocela je prepisku sa njegovom sestrom Fransis, imenjakinjom, koja je, dostigavsi punoletstvo, dosla da zivi sa njenom porodicom. Ostala je u zalosti punih sest godina, mada je gotovo odmah nakon skidanja crnine koju je nosila za Kitsa,morala ponovo da je oblaci : iste godine joj umire brat a onda odmah potom i majka. Napokon, 1833. udala se za izvesnog Luisa sa kojim je imala troje dece. Zbog nedostatka novca u jednom trenutku morala je da proda portret koji je Severn sacinio Kitsa a koji joj je sam Kits poklonio uoci odlaska u Italiju; pisma je ipak sacuvala te ih je, malo pred smrt, poverila svojoj deci, ispricavsi im celu pricu. Njen sin Herbert, nakon smrti oca, odlucuje da od pisama sacini knjigu, a originale potom proda. Knjiga je izasla 1878. godine, kada je sira javnost po prvi put saznala za ovu Kitsovu ljubav. Medjutim, valjda zato sto se ipak kasnije udala, a i zbog mladalacke ljubavi ka balovima i haljinama, kritika je dugo imala narocito nepovoljan sud o Fani. Tek nakon otkrica njene prepiske sa Fransis, Kitsovom sestrom, ovo misljanje je promenjeno.

Kitsova pisma Fani (njena Kitsu su unistena) ostala su od tada veoma popularna i rado citana. Neka od njih, a verovatno i sva, mogu se naci na internetu. Ja cu ih postaviti ovde u jednom zasebnom blogu. Upravo ova pisma inspirisala su Dzejn Kempion da snimi film o kome je rec, Bright Star, o ovome nesudjenom paru. Kao sto smo videli, cak je i Bajron bio dotaknut Kitsovom smrcu, te je malo ublazio svoje stavove prema njemu. Velika je tragedija, za englesku knjizevnost pre svega, sto je otisao sa ovog sveta tako mlad. Doduse, ni ostali nisu poziveli mnogo duze : Seli se utopio vec sledece godine; Bajron se razboleo i umro u Grckoj, pokusavajuci da je oslobodi, 1824. Sva trojica su dakle nestala u roku od samo tri godine. No, to je druga prica :) Film svakako preporucujem, a do tada evo jos i pesme posvecene Fani po kojoj je film dobio naziv :

Bright star, would I were stedfast as thou art--
Not in lone splendour hung aloft the night
And watching, with eternal lids apart,
Like nature's patient, sleepless Eremite,
The moving waters at their priestlike task
Of pure ablution round earth's human shores,
Or gazing on the new soft-fallen mask
Of snow upon the mountains and the moors--
No--yet still stedfast, still unchangeable,
Pillow'd upon my fair love's ripening breast,
To feel for ever its soft fall and swell,
Awake for ever in a sweet unrest,
Still, still to hear her tender-taken breath,
And so live ever--or else swoon to death.

Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood

Zacudo - secam se prve reci Engleskog jezika koja mi se urezala u pamcenje : od svih reci to je bio bas dandelion, maslacak dakle, prema kome inace uopste ne gajim neka posebna osecanja. Mislim da se ovaj dandelion pojavio u nekom crtanom filmu, po svemu sudeci Diznijevom, mozda bas i Petru Panu kada ga Zvoncica, ljuta sutira. Ove dugometrazne crtane filmove presnimavali smo sa kaseta iz video kluba, o cemu se i inace nije smelo govoriti ali narocito ne u doticnom video klubu, cijim se zaposlenima to, naslucivali smo, narocito ne bi svidelo. Tako da je odlazak u video klub bio izuzetno uzbudljiv dozivljaj pun napetog iscekivanja hoce li nekako oni pogoditi sta radimo i - jos vise- od truda da to sami ne kazemo. Naravno, ovi crtani filmovi nisu bili narocitog kvaliteta a nisu imali ne prevod, pa su nam mama i tata nekako to prevodili, iako je mama ucila Nemacki a tata Ruski, pa mi nije bas jasno kako su to cinili ako ne vise nekim nagadjanjem. I tu se negde pojavio i maslacak, za koji bez sumnje dugo nisam znala sta znaci, kao i za mnoge druge reci cija nam je melodika medjutim postajala poznata cestom konzumacijom tih kaseta, kao na primer Absolute poppycock !

Engleski smo onda dobili, srece li sto nije bio ruski, u trecem razredu osnovne skole. Jedva da se i secam te prve godine ucenja jezika, sem udzbenika sa zvezdom (a star :) i drugim pojmovima koje smo ucili, kao i ej-bi-si pesmice. Onda je dosla Mirjam. Mirjam se svi iz nase skole verujem secaju, njenih obojadisanih i crtezima obogacenih svezaka (po dupla strana za svaki razred) gde nam je u posebne kolone davala svakog meseca zvezdice (za domace, lepo ponasanje i jos nesto) koje su onda mogle da dobave izvesni misticni level. Ukoliko koja zvezdica zafali, nema levela za taj mesec a to se onda nekako dramaticno odrazavalo i na neki veci i dalji cilj koji je medjutim ostajao u tami. Dugo smo se trudili da dobijemo te levele, apstraktne i opskurne, ali smo jednako znali da ih je dobro imati. Mirjam je imala izuzetno mastovite ideje i stalno iznova pokusavala da nas animira, da pravi nekakve predstave od kojih sam ja, bolesno stidljiva, pokusavala da pobegnem. Secam se jednom da sam prakticno bolesna bila jedno dve nedelje pre te neke njene predstave zbog onoga sto je trebalo ja da izrecitujem. Pored godisnjeg trcanja krugova po skolskom dvoristu, prolecnih i jesenjih krosova na Kalemegdanu i povremeno Nemackog - ovo su bile by far najvece moje traume. Pa ipak, bilo je super kod Mirjam i to smo svi znali i  i dan danas se nasmesim  kada je ugledam negde u gradu kako vuce svoju torbu prepunu nekih cudesa i, verovatno, tih zvezdica i level-a. No, nije Mirjam ta o kojoj bih da pisem, vec o jednoj odi meni vrlo dragoj a za koju znam bas zahvaljujuci njoj. Ona, eto, nije izgleda bas uvek bila svesna da smo mi tek klinci-pocetnici pa nam je davala tako neke zacudne zadatke kao na primer ovaj - da ucimo napamet delove ove ode. Ne secam se doduse da li smo dobijali razlicite delove ili svi iste tek - svi smo dobili te papirice sa otkucanim pa fotokopiranim tekstom od kog ama bas nista nismo razumevali. Za mene je to bila strasna trauma, mislila sam da ce se opet nesto javno izvoditi. Ucila sam reci priljezno, iako je to bilo bas kao sa Petrom Panom i izgovaranjem reci po sluhu bez ikakve ideje o izgovorenom ... Absolute poppycock ! Na kraju nismo to recitovali, ne znam zasto je od toga odustala. Ja sam se secala tih reci i godinama posle i onda u Filoloskoj gimnaziji upitala razrednu sta je Bogamu to. Ona se nije bas odmah dosetila ali mi je sutradan donela knjigu i taj se moj deo sjajio medju ostalim stihovima :

What though the radiance which was once so bright

          Be now for ever taken from my sight,

              Though nothing can bring back the hour

          Of splendour in the grass, of glory in the flower;

              We will grieve not, rather find

              Strength in what remains behind;

              In the primal sympathy

              Which having been must ever be;

              In the soothing thoughts that spring

              Out of human suffering;

              In the faith that looks through death,

          In years that bring the philosophic mind.

Bio je to Vilijam Vordsvort, i jedna njegova oda veoma dugog naziva. Posle toliko godina te reci koje su do tada vec postale za mene poput nekakve bajalice, magicne i misticne sto zbog ritma, sto zbog svoje istrgnutosti iz konteksta a kojima nisam znala ni porekla ni celine, sada su dobile svoj siri smisao, znala sam gde pripadaju i ko ih je sacinio.

Naravno, tokom vremena, a narocito u gimnaziji, naucila sam napamet jos mnogo toga a vecine se i danas secam. A ima ih medju njima meni izuzetno dragih, kao sto je monolog To be or not to be iz Hamleta, koji jos znam ceo ili poneki Sekspirov sonet. Izuzetno smirujuce i prijatno osecanje sirilo se mnome kada sam izgovarala ove naucene stihove, to je valjda bio neki efekat mantre : sto za nekog Om i tibetanska zvonca za mene je bilo englesko pesnistvo. U vremenima neke izrazite krize penjala sam se tako na krovnu terasu gde nikoga nikad nije bilo i tako recitovala sebi u bradu te Hamletove dileme ili Magbetov uzas nad svetom koji je samo pozornica a mi samo igraci, i neki osecaj mira zavladao bi mnome. Moja razredna, naprotiv, mislila je da je ovo uznemirujuce ponasanje :) Medjutim ni voljeni Bajron ni ljubljeni Seli a ni taj bozanstveni Sekspir, ciju su izgleda septicku jamu sa polomljenom kriglom otkrili ovih dana uzbudjeni arheolozi, nisu u meni mogli da pobude takav mir niti da me dovedu u takav unutrasnji red kao oni gore stihovi Vordsvorta, koje sam sada zapravo i razumevala, mada ne znam jesam li tako vise uzivala u njima ili ne. Naucila sam bila sada i nekoliko stihova pre i nekoliko posle, kako bi celina bila zaokruzena. Razume se, nikada nisam naucila celu odu prosto zato sto je bila predugacka, ali mozda jos i to preduzmem.

Vordsvort mi nije bas najomiljeniji pesnik, iako ima dosta njegovih pesama koje volim. Medjutim, moje srce treperi, da se tako izrazim, za mladje gore pomenute romanticare a ne za ove starije : cak iako bih mogla osetiti neka snaznija osecanja prema onom dzankiju Kolridzu ili prema fantasticnome tesko klasifikovanom Viljemu Blejku, to se opet nikako ne bi moglo porediti premo onome Mad,bad and dangerous to know Bajronu ili njegovom drugaru utopljenom Seliju a ni prema nesretnome Kitsu koga su ova dvojica puno zezali ali cije je ime bilo writ on water. Jednostavno je tako a posebno me ne uzbudjuje ovaj ovde Vordsvort koji je tako bio sav romantican i prirodom zaludjen i raspojasan kao mladic, pa je cak i komunu hteo da osnuje, a onda se kao mator preobratio i odjednom postao mnogo ozbiljni tradicionalista, da ne kazem an old fart. No ce mi ova oda ostati zauvek draga, posebna, zlatna. Vordsvort ju je pisao godinama, zavrsivsi je, konacno, 1806. I evo je ovde u celosti :

+ Level, ispostavilo se, jeste bila jedna odstampana diploma na kojoj je stajalo da je doticni PhD, a Mirjam nam ih je dodeljivala na kraju osmog razreda.

++ Mozda najlepsi prikaz romanticara i njihovog doba jeste u emisijama Pitera Ekrojda koje svako malo idu

na ili H kanalu ili Viasat History, nisam bas sigurna. Cim covek prevazidje to koliko je ovaj smesan i kako ne zna da kaze R pa sve vreme govori Vomantiks, pocinje ozbiljno da uziva u kvalitetu emisija.

ODE
INTIMATIONS OF IMMORTALITY FROM RECOLLECTIONS OF EARLY CHILDHOOD

                                   I

          THERE was a time when meadow, grove, and stream,
          The earth, and every common sight,
                    To me did seem
                  Apparelled in celestial light,
          The glory and the freshness of a dream.
          It is not now as it hath been of yore;--
                  Turn wheresoe'er I may,
                    By night or day,
          The things which I have seen I now can see no more.

                                   II

                  The Rainbow comes and goes,
                  And lovely is the Rose,
                  The Moon doth with delight
            Look round her when the heavens are bare,
                  Waters on a starry night
                  Are beautiful and fair;
              The sunshine is a glorious birth;
              But yet I know, where'er I go,
          That there hath past away a glory from the earth.

                                  III

          Now, while the birds thus sing a joyous song,
              And while the young lambs bound
                  As to the tabor's sound,
          To me alone there came a thought of grief:
          A timely utterance gave that thought relief,
                  And I again am strong:
          The cataracts blow their trumpets from the steep;
          No more shall grief of mine the season wrong;
          I hear the Echoes through the mountains throng,
          The Winds come to me from the fields of sleep,
                  And all the earth is gay;
                      Land and sea
              Give themselves up to jollity,
                  And with the heart of May
              Doth every Beast keep holiday;--
                  Thou Child of Joy,
          Shout round me, let me hear thy shouts, thou happy
                    Shepherd-boy!

                                   IV

          Ye blessed Creatures, I have heard the call
              Ye to each other make; I see
          The heavens laugh with you in your jubilee;
              My heart is at your festival,
              My head hath its coronal,
          The fulness of your bliss, I feel--I feel it all.
              Oh evil day! if I were sullen
              While Earth herself is adorning,
                  This sweet May-morning,
              And the Children are culling
                  On every side,
              In a thousand valleys far and wide,
              Fresh flowers; while the sun shines warm,
          And the Babe leaps up on his Mother's arm:--
              I hear, I hear, with joy I hear!
              --But there's a Tree, of many, one,
          A single Field which I have looked upon,
          Both of them speak of something that is gone:
              The Pansy at my feet
              Doth the same tale repeat:
          Whither is fled the visionary gleam?
          Where is it now, the glory and the dream?

                                   V

          Our birth is but a sleep and a forgetting:
          The Soul that rises with us, our life's Star,
              Hath had elsewhere its setting,
                And cometh from afar:
              Not in entire forgetfulness,
              And not in utter nakedness,
          But trailing clouds of glory do we come
              From God, who is our home:
          Heaven lies about us in our infancy!
          Shades of the prison-house begin to close
              Upon the growing Boy,
          But He beholds the light, and whence it flows,
              He sees it in his joy;
          The Youth, who daily farther from the east
              Must travel, still is Nature's Priest,
              And by the vision splendid
              Is on his way attended;
          At length the Man perceives it die away,
          And fade into the light of common day.

                                   VI

          Earth fills her lap with pleasures of her own;
          Yearnings she hath in her own natural kind,
          And, even with something of a Mother's mind,
              And no unworthy aim,
              The homely Nurse doth all she can
          To make her Foster-child, her Inmate Man,
              Forget the glories he hath known,
          And that imperial palace whence he came.

                                  VII

          Behold the Child among his new-born blisses,
          A six years' Darling of a pigmy size!
          See, where 'mid work of his own hand he lies,
          Fretted by sallies of his mother's kisses,
          With light upon him from his father's eyes!
          See, at his feet, some little plan or chart,
          Some fragment from his dream of human life,
          Shaped by himself with newly-learned art;
              A wedding or a festival,
              A mourning or a funeral;
                  And this hath now his heart,
              And unto this he frames his song:
                  Then will he fit his tongue
          To dialogues of business, love, or strife;
              But it will not be long
              Ere this be thrown aside,
              And with new joy and pride
          The little Actor cons another part;
          Filling from time to time his "humorous stage"
          With all the Persons, down to palsied Age,
          That Life brings with her in her equipage;
              As if his whole vocation
              Were endless imitation.

                                  VIII

          Thou, whose exterior semblance doth belie
              Thy Soul's immensity;
          Thou best Philosopher, who yet dost keep
          Thy heritage, thou Eye among the blind,
          That, deaf and silent, read'st the eternal deep,
          Haunted for ever by the eternal mind,--
              Mighty Prophet! Seer blest!
              On whom those truths do rest,
          Which we are toiling all our lives to find,
          In darkness lost, the darkness of the grave;
          Thou, over whom thy Immortality
          Broods like the Day, a Master o'er a Slave,
          A Presence which is not to be put by;
          Thou little Child, yet glorious in the might
          Of heaven-born freedom on thy being's height,
          Why with such earnest pains dost thou provoke
          The years to bring the inevitable yoke,
          Thus blindly with thy blessedness at strife?
          Full soon thy Soul shall have her earthly freight,
          And custom lie upon thee with a weight
          Heavy as frost, and deep almost as life!

                                   IX

              O joy! that in our embers
              Is something that doth live,
              That nature yet remembers
              What was so fugitive!
          The thought of our past years in me doth breed
          Perpetual benediction: not indeed
          For that which is most worthy to be blest--
          Delight and liberty, the simple creed
          Of Childhood, whether busy or at rest,
          With new-fledged hope still fluttering in his breast:--
              Not for these I raise
              The song of thanks and praise;
            But for those obstinate questionings
            Of sense and outward things,
            Fallings from us, vanishings;
            Blank misgivings of a Creature
          Moving about in worlds not realised,
          High instincts before which our mortal Nature
          Did tremble like a guilty Thing surprised:
              But for those first affections,
              Those shadowy recollections,
            Which, be they what they may,
          Are yet the fountain light of all our day,
          Are yet a master light of all our seeing;
            Uphold us, cherish, and have power to make
          Our noisy years seem moments in the being
          Of the eternal Silence: truths that wake,
              To perish never;
          Which neither listlessness, nor mad endeavour,
              Nor Man nor Boy,
          Nor all that is at enmity with joy,
          Can utterly abolish or destroy!
              Hence in a season of calm weather
              Though inland far we be,
          Our Souls have sight of that immortal sea
              Which brought us hither,
              Can in a moment travel thither,
          And see the Children sport upon the shore,
          And hear the mighty waters rolling evermore.

                                   X

          Then sing, ye Birds, sing, sing a joyous song!
              And let the young Lambs bound
              As to the tabor's sound!
          We in thought will join your throng,
              Ye that pipe and ye that play,
              Ye that through your hearts to-day
              Feel the gladness of the May!
          What though the radiance which was once so bright
          Be now for ever taken from my sight,
              Though nothing can bring back the hour
          Of splendour in the grass, of glory in the flower;
              We will grieve not, rather find
              Strength in what remains behind;
              In the primal sympathy
              Which having been must ever be;
              In the soothing thoughts that spring
              Out of human suffering;
              In the faith that looks through death,
          In years that bring the philosophic mind.

                                   XI

          And O, ye Fountains, Meadows, Hills, and Groves,
          Forebode not any severing of our loves!
          Yet in my heart of hearts I feel your might;
          I only have relinquished one delight
          To live beneath your more habitual sway.
          I love the Brooks which down their channels fret,
          Even more than when I tripped lightly as they;
          The innocent brightness of a new-born Day
                      Is lovely yet;
          The Clouds that gather round the setting sun
          Do take a sober colouring from an eye
          That hath kept watch o'er man's mortality;
          Another race hath been, and other palms are won.
          Thanks to the human heart by which we live,
          Thanks to its tenderness, its joys, and fears,
          To me the meanest flower that blows can give
          Thoughts that do often lie too deep for tears.