And tears like mine will keep thy memory green, As Isabella did her Basil-tree

Kada sam prosli put pisala o Cestijevoj piramidi, groblju oko nje i ljudima tamo sahranjenim pomenula sam kako je, izmedju ostalih, tom mestu hodocastio i Oskar Vajld, 1877. godine; tom prilikom on je ovo senovito mesto nazvao the holiest place in Rome i potom napisao esej i pesmu. U svemu ovome neki narocito za ovu temu zainteresovani citalac mozda je primetio kako se ova lepa pesma, puna potresenog osecanja, zavrsava jednim pomalo neobicnim poredjenjem. Oskar tako kaze :

Thy name was writ in water——it shall stand:   
  And tears like mine will keep thy memory green,   
  As Isabella did her Basil-tree.

Taj isti neobicno zainteresovani citalac mogao bi se onda zapitati - ko je ta Izabela o kojoj Oskar govori, zasto je ona toliko privrzena bas tom bosiljku i kakve to sve veze ima sa Dzonom Kitsom ? Ovaj post je tako jedna poprilicno jeziva prica o ljubavi, smrti i dekapitaciji, o poeziji i slikama, zacinskom bilju i, na kraju svega - jednoj indijskoj boginji :)

FAIR Isabel, poor simple Isabel!   
  Lorenzo, a young palmer in Love’s eye!   
They could not in the self-same mansion dwell   
  Without some stir of heart, some malady;   
They could not sit at meals but feel how well           
  It soothed each to be the other by;   
They could not, sure, beneath the same roof sleep   
But to each other dream, and nightly weep.

Dzon M. Stradvik

Izabela se zapravo zvala Lisabetta i potice iz Italije : pricu o njoj napisao je Firentinac Djovani Bokaco u cuvenom Dekameronu (IV, 5) saopstivsi je kroz usta Filomene a verovatno u stvari prenoseci neku staru legendu. Po ovoj prici Izabela je kcerka poznatog i poprilicno bogatog trgovca; kako to obicno biva, narocito u srednjevekovnim romansama, Izabelu otac i braca planiraju da udaju dobro, To some high noble and his olive-trees , po mogustvu nekog jos bogatijeg i jos uglednijeg gospodina. Medjutim, Izabela je vec smrtno zaljubljena u izvesnog mladog ocevog segrta zvanog Lorenco. Lorenco je takodje zaljubljen u nju i uopste oni jedva jos uspevaju da se uzdrze da svoja osecanja obznane i svima ih pokazu. Tako oni provode dane u medjusobnom zanosu, ne uspevajuci da skrenu pogled jedno sa drugog. Medjutim ipak se desilo u nekom trenutku nepromisljenosti da su se njihova osecanja pokazala, te je jedan od Izabeline brace shvatio sta se izmedju njihove sestre i ovog bednoga kalfe zbiva i sta znace pogledi koje jedno drugom upucuju; podelivsi to sa bracom oni se posavetovase te odlucise da uljeza i kvaritelja odlicnih planova jednostavno uklone : 

   
For they resolved in some forest dim   
To kill Lorenzo, and there bury him.

Dzon Vilijem Voterhaus

Nesretnog Lorenca oni su pod laznim izgovorom poveli u sumu gde su ga ubili i potom zakopali. Izabela je bila najpre zbunjena Lorencovim iznenadnim nestankom, potom zabrinuta te je stalno zapitkivala sta se sa Lorencom desilo; davali su joj razne odgovore od onih da je otisao na neki vasar poslom do onih drugih gde su probali da je uvere da je pobegao. Cvrsta u svojoj ljubavi Izabela  se odlucila da ce ga cekati, uverena da je on ne bi tek tako ostavio; i tako je nesretna patila za svojim Lorencom sve do trenutka kada joj se nije jedne noci u snu javio njegov duh, saopstivsi joj kakvu su nepodopstinu njena braca sa njim pocinili. 

It was a vision.—In the drowsy gloom,
The dull of midnight, at her couch’s foot
Lorenzo stood, and wept: the forest tomb
Had marr’d his glossy hair which once could shoot
Lustre into the sun, and put cold doom
Upon his lips, and taken the soft lute
From his lorn voice, and past his loamed ears
Had made a miry channel for his tears.

Izabela je verujuci u ono sto je od prikaze saznala otisla na mesto gde joj je duh rekao da Lorencovo telo lezi i pocela da kopa, trazeci ga; kao sto joj je i bilo receno nasla ga je mrtvog; ona ga je svojim rukama otkopala i onda odlucila da ponese njegovu glavu kuci. Nakon sto mu je oprala lice i ocesljala kosu ona onda zakopava tu Lorencovu glavu u cup; u ovom cupu zasadila je njoj veoma dragi i mirisni bosiljak i od tada ni za sta vise ne mari sem za taj cup koji dan i noc grli, place nad njim i tako bosiljak zaliva svojim suzama.

And she forgot the stars, the moon, and sun,  
  And she forgot the blue above the trees,  
And she forgot the dells where waters run,  
  And she forgot the chilly autumn breeze;           
She had no knowledge when the day was done,  
  And the new morn she saw not: but in peace  
Hung over her sweet Basil evermore,  
And moisten’d it with tears unto the core.

Dzon Vajt Aleksandar

Naravno, vec je sasvim jasno da se ovakva prica nikako ne moze dobro zavrsiti - i, zaista, kraj je tragican : braca otkrivaju razlog Izabelinoj najblaze receno cudnoj opsesiji tim cupom i bosiljkom pa su joj ga ukrali  i unistili ga, sve sa Lorencovom glavom u njemu. Izabela je tada (ako nije to jos onda kada je donela kuci Lorencovu glavu) prakticno skrenula sa uma te je naposletku umrla od tuge. 

And so she pined, and so she died forlorn,   
  Imploring for her Basil to the last.   
No heart was there in Florence but did mourn   
  In pity of her love, so overcast.           
And a sad ditty of this story born   
  From mouth to mouth through all the country pass’d:   
Still is the burthen sung—“O cruelty,   
  “To steal my Basil-pot away from me!”

Iako izdata tek 80tih godina 19. veka, pesma koju ovde navodim zavrsena je aprila 1818. godine a napisao ju je Dzon Kits. Zove se - Isabella; or, The Pot of Basil sa podnaslovom : A Story from Boccaccio. Eto onda i razloga zasto Oskar pominje bas Izabelu i njen bosiljak u vezi sa grobom Dzona Kitsa. Kits je i inace imao taste za srednjevekovne teme - pored ove inspirisana srednjevekovnim sizeima je i poznata The Eve of Saint Agnes; obe ove pesme bile su veoma omiljene medju Prerafaelitima koji su ih cesto koristili kao predlozak svojim slikama a verovatno pod uticajem svog harizmaticnog vodje. Half Italian, half mad - Dante Gabrijel Roseti smatrao je da je Kits najveci moderni pesnik, dok je Hant govorio da je Kits upravo bio onaj koji ih je ujedinjavao. Istina je da su ga oni smatrali tako reci svojim pesnikom jer je tada on jos bio poprilicno zaboravljen. Kitsova pesma duga je (kako to cesto njegove pesme jesu:) beyond any measure : broji vise od 500 stihova; naravno, to znaci pored ostaloga i to da tek kod Kitsa nailazimo na mnoge od detalja koje sam pisuci pricu o Izabeli ovde prenela : ona Bokacova prica, kazu, nije bas jedna od najuspesnijih niti najbrilijantnijih a nedostaje joj i detalja. Pored svega ostalog Bokaco nije pokazao nikakvog saucesca sa sudbinom mladih ljubavnika vec pre odobravanje sa course of action njene brace;  sve to, naravno, stoga sto je cetnaestovekovni covek razmisljao dosta drugacije od nas. No, evo i najpoznatijih prerafaelitskih slika inspirisanih Izabelom i njenim cupom. 

Isabella (Isabella and Lorenzo), Mile, 1848. godine

Prva slika u ovom nizu nastala je od najmladjeg i najproduktivnijeg, decaka-genija, Milea; ovo nije cudno kada se zna da je on prvi nesto uopste i naslikao i onda jos kasnije postigao veliku slavu i Raskinovo divljenje sa svojom Ofelijom. Ovu sliku naslikao je kao jedva dvadesetogodisnjak, nekih godinu dana nakon sto je sa Hantom i Rosetijem osnovao bratstvo, pa je stoga i njegova prva slika u prerafelitskom stilu. Za razliku od kasnijih slika na ovu temu Mile je izabrao da prikaze ne kraj price - nakon sto se ubistvo vec dogodilo, kao i otkopavanje i stavljanje Lorencove glave u cup - vec trenutak koji svemu tome prethodi i koji je svemu i uzrocnik : Lorenco i Izabela sede jedno pored drugog; jedan brat je upravo shvatio sta se izmedju njih desava. Slika je prepuna suptilnih znakova, na primer - Lorenco Izabeli daje isecenu crvenu pomorandzu - na engleskom blood orange, koja bi ovde trebalo da asocira na njegovu smrt i potonju dekapitaciju; jedan brat sutira zabu, usmerivsi vrlo agresivno nogu ka mladom paru; ovo toliko plasi psa (trebalo bi da shvatimo da se on i inace plasi ovog nesimpaticnog coveka) koji bezi ka Izabeli, stavljajuci joj glavu u krilo. 1849. godine izlozena je na kraljevskoj Akademiji sa citatom koji sam navela na samom pocetku price.

Isabella and the Pot of Basil, Hant, 1868

Dvadesetak godina kasnije Holman Hant takodje preduzima sliku na ovu temu : u tom trenutku putovao je po Italiji sa svojom zenom Fani koja je pri svemu bila i trudna. Na zalost, Fani je imala tezak porodjaj pri kome je i umrla, ostavivsi Hanta udovcem. Ova slika nosi stoga veoma teska i nesrecna osecanja i konotacije, ne samo iz price i Kitsove pesme vec i iz stvarnog zivota : slomljen tugom Hant je ovde Izabeli dao lik svoje preminule zene. Na ovoj slici, suprotno prethodnoj, stvara se onaj mnogo cesci model prikazivanja Izabele : sa cupom bosiljka, kako ga grli (ponegde ce pred njime i da kleci); ovde je taj cup prikazan sa mrtvackim glavama, tacnije lobanjama po sebi, kako bi se dodatno naglasila morbidnost situacije i - sadrzaj cupa. Izabela je prikazana u spavacici : ona ne moze da spava, ustaje iz kreveta kako bi bila pored Lorenca. Tkanina je poluprovidna i zajedno sa podignutom levom nogom - koja cini da izgleda kao da se ona penje ka bosiljku - i kosom koja prekriva cup naglasava izvesnu mracnu senzualnost, spregu seksualnosti i smrti, erosa i tanatosa. Sam cup sadrzi veoma razgranati bosiljak koji je, kaze se, bio tako napredan bas zbog prolivenih Izabelinih suza i ljubavi koju mu je u dugim nocima posvetila kroz zagrljaje i saptanje. Eh, da - i zbog Lorencove glave iz koje, tako reci, raste. Ova slika uticala je potom i na americkog slikara Dzona Vajt Aleksandra (slika gore), koji se delimicno skolovao u Evropi a potom postao poznati portretista u Americi, kao i na Voterhausa, tog meni drazeg prerafaelita koga neki ipak nazivaju i  romanticnim klasicarem (slika gore). Stradvik je, sa druge strane, odlucio da prikaze momenat kada su braca Izabeli vec otela njen voljeni cup, dok Meaci (dole) prikazuje trenutak kada se pripremaju da to ucine.Zanimljivo mi je pak sto niko (koliko ja znam) nije prikazao trenutak kada se Izabeli prikazuje Lorencov duh ili pak kada ona drzi u rukama njegovu glavu; ti momenti su puni potencijala, narocito za ovakve uvek uzbudjene duhove kakvi su prerafaeliti bili.

Sto se tice Holmana Hanta - nedugo posto je zavrsio sliku Izabele ponovo se ozenio i to sestrom svoje pocivse supruge; posto je ovako nesto bilo u Britaniji zabranjeno on i Edit su otputovali u inostranstvo kako bi obavili cin vencanja. Zbog ovoga, naravno, nisu bili bas u najboljim odnosima sa porodicom mlade.

Ostaje naravno pitanje samog bosiljka, tacnije - zasto je bas bosiljak taj koji u ovoj prici nice iz cupa u kome je necija glava. Razmisljajuci o tome dolazi se do zakljucka da je bosiljak - toliko poznat cak i u ovdasnjih kuhinjama da je gotovo obican, posebno nakon Dzejmi Oliver propagande - zapravo jedna biljka veoma kontradiktornih znacenja. Nije bas sasvim sigurno ni odakle dolazi ime ovoj zacinjskoj biljci te neki kazu - od grcke reci za kralja koju mi prevodimo kao vasilevs - u smislu dobra cak i za kraljeve ili mirise kraljevski, sto ima smisla jer se veruje da ga je iz Azije doneo Aleksandar Makedonski;  ili pak od grozomornog cudovista baziliska (grc. basilískos sto opet znaci  - mali kralj) kralja zmija i gamizuceg sveta koji usmrcuje pogledom; bosiljak tako predstavlja vrstu leka za sta god bazilisk moze nekome da ucini, pogledom ili na drugi nacin. Sve u svemu Francuzi ga i dalje nazivaju kraljevskom biljkom (l'herbe royale). Izgleda je iz nekog razloga (verovatno tog povezivanja i sa baziliskom) u staroj Grckoj smatrano da bosiljak predstavlja mrznju; narocito mocan bosiljak (verovatno za razne ne-ljupke radnje) mogao se tako uzgojiti ukoliko bi se tokom sadnje istog - psovalo. Negativna konotacija zadrzala se i tokom hriscanskog srednjeg veka kada se bosiljak povezuje ponekad i sa djavolom a sasvim se ozbiljno veruje i u to da on stvara skorpije; ako se list bosiljka stavi pod saksiju, kada se ona podigne izaci ce skorpija; ako se previse mirise bosiljak te skorpije ce se stvoriti u glavi. Ovo verovanje verovatno potice od africke legende po kojoj bosiljak zapravo stiti od skorpija no se tokom prenosenja znacenje izmenilo. Medjutim sve ovo nije sprecilo crkvu da bosiljak ipak prihvati pa tako pravoslavne crkve koriste bas bosiljak za skropljenje svete vodice : navodno je bas bosiljak pronadjen oko Hristovog groba nakon njegovog vaskrsenja. Moguce da se onda zato bosiljak stavlja u ruke preminulog u Evropi, mada slican obicaj postoji i u Indiji gde se on stavlja mrtvome u usta, kako bi obezbedio bezbedan put na onaj svet. Tako bosiljak ima dijametralno suprotna znacenja - moze biti hriscanski simbol i biljka koja spasava ali moze biti povezana i sa djavolom i njegovim stvorenjima poput skorpije.

Tako bosiljak istovremeno predstavlja kako simbol mrznje tako i ljubavi ili spremnosti za ljubav. U Spaniji se tako poklanja kao znak ljubavi na svece sv. Jovana i sv. Antonija; u Italiji ne samo sto ga  devojke nose u kosi ili sade na balkonima kako bi pokazale da su slobodne i raspolozene za ljubav vec postoji i takozvani bacia-Nicola - poljubi me Nikola obicaj gde se verovalo da bosiljak privlaci one koji ce jednom postati muz i zena. U Rumuniji je taj obicaj otisao jos malo dalje te se smatra da ako momak od devojke uzme bosiljak znaci da se sa njom i verio :) Tako da iako je u anticka vremena mogao znaciti mrznju bosiljak je zapravo mnogo vise povezivan sa ljubavlju i romansom i to narocito u Italiji gde se Izabelina prica odvijala.

Tulasi

Na kraju svega ostaje da pomenem kako stvari sa bosiljkom stoje u civilizaciji koja nema nikakve veze sa Izabelom, Kitsom i Prerafaelitima - u Indiji, jer prica o bosiljku nikako ne bi mogla biti potpuna bez nje. U Indiji se bosiljak (= tulsi ) smatra narocito svetom biljkom a dom bez njega nepotpunim, te se moze pronaci  zasadjen gotovo u svakoj kuci - ponekad je to cak citav mali oltar posvecen ovoj biljci, sa likovima bozanstava oko nje i malom zemljanom lampom dok poneko ima svoju malu sumu bosiljka u dvoristu kuce; tada se zove tulsivan ili tulsivrindavan. Smatra se da je bosiljak svojevrstan eliksir zivota a da pored ostalog poboljsava pamecenje i koncentraciju; listovi tulsija se ne beru bez reda vec na poseban, ritualan nacin. Tulsi je u legendi povezan sa podjednako postovanom i voljenom boginjom Tulasi cije ime znaci neuporediva a koja pored ovoga ima jos veoma mnogo drugih imena. Boginja Tulasi prvobitno je bila rodjena kao obicna zena po imenu Vrinda. Ova Vrinda udala se za coveka nizeg po kasti zvanog Jalandhar, koga je medjutim veoma volela i bila mu odana. Zapravo, njena je ljubav bila tako velika da je samo zbog nje Jalandhar postao fizicki toliko snazan da ga vise niko nije mogao pobediti u borbi. Na zalost, poput price o Izabeli, i ovde dolazi do nesrecnog obrta : u Vrindu se tako zagledao bog Visnu, te ju je uzevsi lik njenog muza (kao Utor Pendragon uz pomoc Merlina u arturijanskim legendama na primer) i legao sa njom. Iako Vrinda nije nista neobicno primetila (bog je to, zna da se prerusi:0) posledica ovoga bila je da je neobicna snaga njenog muza nestala, bas kao Samsonu nakon sto mu je ljubavnica osisala frckice. Bez dodatne snage ovaj je Jalandhar naposletku i poginuo a nesretna Vindra se bacila za njim na posmrtnu lomacu. Videvsi sve ovo Visnu se pokajao za to sta je pocinio i onda ju je pretvorio u biljku tulsi na taj nacin je nacinivsi Tulasi, boginjom odanosti. Svake godine, negde u oktobru, odrzavaju se svecanosti tokom kojih se vencavaju Visnu i Tulasi; svecanosti traju vise dana zavrsavajuci se uvek na dan punog meseca.

Rikardo Meaci

Kod nas se u supermarketima vec odavno moze kupiti zacinsko bilje. Dva puta sam do sada imala zasadjeni bosiljak koji je stajao na kuhinjskom prozoru. Medjutim, kod mene je on imao vise dekorativnu funkciju nego zacinjsku, vise sam ga njuskala no zaista koristila. Pri tom sam izgleda i vise mislila o Kitsu, Lorencu i Izabeli nego o samom bosiljku koji mi se, jadan, oba puta na kraju osusio. Kazu da ga treba cupkati da ne preraste i da se nikako ne bi trebalo pustiti da cveta. Wouldn't know. Ja sam svoje njuskala a onda ubila kao oni zli nesretnoga Lorenca :(

U senci Cestijeve piramide : Cimitero acattolico di Roma

And one keen pyramid with wedge sublime ...
Shelley

Pre izvesnog vremena govorila sam o romanu Putnik i mesecina madjarskog pisca Antala Serba, kroz koji kao kroz neko snovidjenje bludi Mihalj, Madjar koji se zatekao na bracnom putovanju kroz Italiju. Potom sam, trudeci se da ne povredim iznenadjenja radnje ovog omamljujuceg dela, na drugom mestu postavila i jedan njegov deo tokom kojeg se zabludeli Mihalj nasao na takozvanom protestantskom groblju u Rimu, izvan bedema grada i iza Cestijusove piramide. Ovde on razmislja o Geteu, koji ovu piramidu pominje u jednoj od svojih elegija a potom i o Kitsu i Seliju nad cijim grobnim plocama zagubljen i smucen kontemplira zanesen sav. Pomislih onda kako ne bi bilo zgoreg napisati ponesto o tome ko je bio Cestije (Cestius), odakle njemu piramida te kakvo je to groblje koje je uvek dovodilo u iskusenje severnjacke duse iluzijom da ce ovde putevi propadanja biti sladji; na kraju jos i to kako su ova dva engleska romanticara zavrsilia na tom groblju i ko je od nama dragih ljudi takodje tamo, pod stablima senovitih krosnji.

O tome kako je Gete putovao po Italiji i sta je sve o tome mislio i zapisivao moze se citati takodje ovde; za ovaj post on i nije toliko bitan sem utoliko sto sam kao prvu ilustraciju ovog preromanticnog mesta izabrala bas njegov crtez. Naime, tokom svoga polu-inkognito bivstvovanja u Rimu, Gete se intenzivno druzio sa nemackim slikarom Tisbajnom, koji je izradio onaj najcuveniji Geteov portret Gete u rimskoj Kampanji. I sam zainteresovan (i) za likovnu umetnost, u Rimu se Gete od Tisbajna ucio ne samo tome kako bi  umetnost trebalo posmatrati i procenjivati te sta vredi prikupljati za svoju zbirku umetnina, vec i to kako je stvarati. Tako Gete i sam, preduzimajuci izlete po okolini grada, pocinje da izvodi male skice i crteze. Jedan od izabranih motiva bila je bas Cestijeva piramida, koju je, izmedju ostalih, predstavio i Piranezi.

Od dva pitanja - ko je bio Cestije i otkud njemu piramida - zapravo je lakse odgovoriti na ovo drugo : s obzirom da znamo da je izgradjena izmedju 18. i  12. godine pre nove ere, kada je uveliko vec sve egipatsko veoma bilo u modi, to zapravo i ne cudi toliko. Fascinacija Egiptom toliko je stara da potice jos od Herodota koji je, verujemo, zaista Egipat i posetio te iz licnoga iskustva opisivao tu zacudnu zemlju. sto su potom mnoge generacije odlicnih Grka i Rimljana pomamno citale . Medjutim pobedom Oktavijana nad Markom Antonijem i Kleopatrom kod Akcijuma septembra 32. godine pre nove ere, Egipat prestaje da biva taj opskurni, pomalo jezivi pa cak i zastrasujuci - iako privlacni - rival : pobedjeni Egipat sada je podanik; sve sto je pripadalo kurvi Kleopatri i izdajniku Antoniju sada prelazi u ruke mladoga princepsa. Dakako postoji bitna razlika u odnosu prema Egiptu pre njegovog pokoravanja i one nakon sto je drevna drzava postala provincija : dok je Cezarova ljubav prema Egiptu i Kleopatri izazvala bezmalo istu reakciju kao i ona Antonijeva kasnije, narocito onda kada je Cezar odlucio da je odlicna ideja da u hram Venus Genetrix postavi statuu Kleopatre u liku boginje Izis, niko nije video niceg loseg u tome sto je Oktavijan iz Egipta dovukao, izmedju ostalog, i brojne obeliske; od ovih jedan je postao pokazivac, gnomon, ogromnog suncanog sata horologium/solariuma koji je podigao na Marsovom polju, dok su druga dva ponosno stajala ispred njegovog Mauzoleja. Kako princeps, cija je Egipat postao licna provincija, tako i ostali a narocito oni bogatiji; eto tako i Cestiju pade na pamet da sebi kao grobnicu podigne bas - piramidu. Uostalom, trebalo  bi se ipak setiti da postoje i cudnije rimske grobnice, kao sto je na primer ona izvesnog Marka Vergilija bivseg roba koji je bio pekar, a koja je takodje kasnije inkorporirana u zidine grada. Cestijeva piramida tako je kod Porta San Paolo dok je ova pekareva grobnica kod Porta Maggiore.

Who, then, was Cestius,
And what is he to me? -
Amid thick thoughts and memories multitudinous
One thought alone brings he.


I can recall no word
Of anything he did;
For me he is a man who died and was interred
To leave a pyramid
Thomas Hardy

Nije bas sasvim sigurno ko je Cestije bio; natpis kaze da je on bio izvesni Caius Cestius Epulon, pretor i tribun; tako je onda on mozda onaj pretor Cestije koga pominje i Ciceron . Posto ova piramida svojim izgledom najvise lici na piramide iz Nubije, koje su dosta uze i okomitije od egipatskih, pomislja se na to da je ovaj Gaj Cestije sasvim moguce ucestvovao u nekoj od kampanji koja ga je dovela u susret sa ovakvim gradjevinama i to najverovatnije u antickom kraljevstvu Meroe, negde oko 23. godine pre nove ere. Medjutim to se ipak ne moze sasvim sa sigurnoscu tvrditi : izgleda je vec u antici a potom sasvim sigurno u srednjem veku taj podatak potpuno zaboravljen; da nije sacuvan natpis ne bismo znali da je taj Cestije uopste i postojao. Tako su tokom srednjeg veka ovu piramidu u masti zaodenuli raznim mitoloskim prikazama : verovali su da je ona zapravo grobnica Rema, Romulovog brata; Petrarka je tako pominje kao sepulcrum Remi.

Da bi sve bilo jos interesantnije odista je postojala jos jedna veca piramida, sada izgubljena, koju su smatrali Romulovim grobom a koja se nalazila u okviru granica grada, takozvanog pomerium-a, negde preko puta sadasnjeg Castel Sant' Angelo a nekadasnjeg Hadrijanovog mauzoleja; da jos uvek postoji do ove piramide bi, dakle, preko Tibra vodio onaj most sa Berninijevim andjelima. Tako su ove dve piramide bile poznate kao meta Remi i meta Romuli. Ova Romulova piramida, iako vise ne postoji ipak nije u potpunosti za nas izgubljena : nekom zanimljivom simbolikom mermer sa ove piramide iskoriscen je kasnije za stepenice bazilike Sv. Petra, za koju su renasansni arhitekti i inace cerupali mnogi anticki spomenik zbog cega se Mikelandjelo strasno sa njima svadjao. Ono sto je sigurno jeste da je ova pointy piramida potom presudno uticala na umetnike koji su dobijali zadatak da piramide predstave; tako sve piramide, i  one iz Gize, na slikama i grafikama perioda od 17. veka pa sve do masovnijih odlazaka u Egipat (najpre sa Napoleonom) izgledaju vise pointy nego sto bi trebalo. Sto je najsmesnije to se desavalo cak i sa onim umetnicima koji su zapravo bili u Egiptu te videli kako piramide tamo zaista izgledaju : po povratku u Evropu one bi se potom ponovo zasiljile, kao sto je to slucaj na primeru desno.

Oko 270. godine nove ere Cestijeva piramida postala je deo Aurelijanovih gradskih zidina; moguce je da je tada grobnica i opljackana, posto se veruje da se to dogodilo jos u anticko vreme. Da je u ovoj piramidi uopste i postojala neka grobna prostorija otkriveno je ponovo tek u 17. veku, 1660. godine, kada se obratila paznja i na natpise pa se cak postavio jos jedan koji govori o ovome pronalasku u doba pape Aleksandra VII. Iz natpisa se saznaje i to da je ova piramida, visoka oko 30m, sagradjena za tacno 330 dana; kada je otkrivena grobnica je jos sadrzala freske na svojim zidovima koje su medjutim od tog vremena do sada nestale, no zna se kako su izgledale po grafikama izvesnog Bartolija. Ispostavlja se da je Cestije pored tih fresaka zeleo da se njegova 5m visoka grobna prostorija ispuni tapiserijama koje je voleo i za zivota : 18. godine pre nove ere Avgust je doneo za vecinu imucnih Rimljana  uzasavajuci zakon protiv luksuza koji mu je tako sta zabranjivao. Umesto toga te su tapiserije prodate pa su od novca izlivene dve bronzane figure, koje su nekada stajale ispred piramide a od kojih su sada preostale samo baze sa natpisima u Kapitolinskom muzeju.

It might make one in love with death, to be buried in so sweet a place.
Shellley 

Prva osoba koja je sahranjena u blizini ove piramide  u novije doba bio je izvesni oksfordski student, po imenu Langton, nekih pedesetak godina pre no sto je Gete setao tuda; verovatno otuda i nazivi poput - protestantsko ili cak englesko groblje, dok se ono zapravo zove ne-katolicko, dakle - za sve koji nisu katolicke veroispovesti - tu ima pravoslavaca kao i budista na primer. No, najvise je ipak bilo, narocito u proslosti, upravo Engleza i Nemaca.; i Geteov sin August ce tu naci svoj kraj. To ne cudi kada se zna da je Italija, a narocito Rim, tada prakticno vrvela upravo od Engleza i Nemaca : Englezi su izmislili turizam a zajedno sa Nemcima izmislili su i modernu arheologiju; i jedni i drugi su nakon skola ili pre braka odlazili na takozvani  Bildungsreise, kako bi videli sveta, naucili ponesto i gledali umetnost pre no sto se vrate stvarnosti i obavezama jednog posve racionalnog zivota; i sam Gete kaze kako se s pocetka nadao da ce pronaci nekog obrazovanog Engleza da mu objasni sve ono sto oko sebe vidi. Tokom vremena toliko je poznatih ljudi ovde sahranjeno - izmedju ostalih i dva od tri najveca engleska pesnika - romanticara, da je i samo ovo groblje, kao i piramida u cijoj senci lezi, postalo neka vrsta polu hodocasnickog a pola turistickog mesta, o cemu i Antalov Mihalj govori.  Godine 1873. godine slikar Valter Krejn posetio je groblje nacinivsi prelepu sliku (levo) Shelley's Tomb in the Protestant Cemetery in Rome; 1877. Oskar Vajld hodocastio je na protestantsko groblje nazvavsi ga pri tom ushiceno the holiest place in Rome i potom napisavsi pesmu : The Grave of Keats; deset godina kasnije, 1887. isto je ucinio i Tomas Hardi, tom prilikom napisavsi pesmu At the Pyramid of Cestius near the Graves of Shelley and Keats.

The youngest of the martyrs here is lain,   
Fair as Sebastian, and as early slain.
Oscar Wilde

Dzon Kits sahranjen je na ovome groblju nakon prerane smrti koja ga je zadesila u Rimu, u stanu blizu cuvenih spanskih stepenica, a gde se sada nalazi Kitsov i Selijev memorijalni muzej . Pisala sam vec sve o nesretnome Dzonu Kitsu, svim smrtima u porodici - od kojih mu je najverovatnije najteze pala ona njegovog mladjeg brata a cija ga je bolest zapravo kostala zivota - te onda i o njegovoj bolesti, nemastini i onoj poslednjoj nadi ulozenoj u delotvornost jedne bolje klime; tako da o tome sada necu duziti vec samo podsetiti : iako, dakle, veren sa Fani, Kits ipak odlucuje da se uputi na to putovanje sa svojim (tada samo) poznanikom ,engleskim slikarem Severnom (koji je izradio Kitsov portret desno), septembra 1820. godine; tamo je poziveo do februara 1821.  sve vreme zapravo ocekujuci smrt : ono sto je u Kitsovoj prici najstrasnije jeste to da je studirajuci medicinu naucio dovoljno da savrseno dobro poznaje svaku fazu svoje bolesti. Njegov grob smesten je u onom najstarijem delu groblja, bez sumnje blizu onoga oksfordskog studenta. Seli, koji je Kitsa upoznao jos dosta ranije preko zajednickog prijatelja Li Hanta, osecao se narocito pogodjen ovom smrcu : za razliku od Bajrona koji Kitsa nikada nije upoznao i nije mnogo ni cenio; u proslom postu moze se procitati i ponesto od onog sto su  oni tom prilikom pisali. Dobar kakav je bio (a zaista jeste bio dobar sve iako je zbog  sesnaestogodisnje Meri Godvin ostavio svoju trudnu zenu i decu koja se onda stoga i ubila, udavivsi se u Hajd Parku) on je Dzonu zeleo da pomogne : nakon sto se preselio u Italiju on je njega neprestano zvao onamo, u tu bolju klimu. Medjutim, Kits je te ponude odbio; bio je, i pored svega, pomalo rezervisan prema Seliju zbog stare uvrede koju mu je ovaj naneo rekavsi mu onomad da ipak ne stampa izvesnu zbirku pesama.

Pogodjen Kitsovom smrcu Seli istog trenutka kada prima tu strasnu i tuznu vest zapocinje pisanje Adonisa za koga ce kasnije smatrati da je least imperfect od svih njegovih dela a o cemu prosli put nisam govorila opsirnije. U predgovoru ovoj elegiji on se zahvaljuje Severnu sto se o Kitsu tako dobro brinuo tokom tih poslednjih dana, sto je Severna namah ucinilo poznatim; na tom mestu medjutim pominje se i mesto Kitsovog groba kao i Cestijeva piramida koji ce se pojaviti i u cuvenoj strofi 50 (to je jedna veoma dugacka pesma;)  :

John Keats died at Rome ... and was buried in the romantic and lonely cemetery of the Protestants in that city under the pyramid which is the tomb of Cestius and the massing walls and towers, now mouldering and desolate, which form the circuit of ancient Rome.

And grey walls moulder round, on which dull Time
Feeds, like slow fire upon a hoary brand;
And one keen pyramid with wedge sublime,
Pavilioning the dust of him who planned
This refuge for his memory, doth stand
Like flame transformed to marble; and beneath,
A field is spread, on which a newer band
Have pitched in Heaven's smile their camp of death,
Welcoming him we lose with scarce extinguished breath.

U Selijevoj elegiji Kits zapravo i nije umro : nakon duge povorke tragicnih, neutesnih stihova najednom se u potpunosti menjaju atmosfera i opste osecanje : od strasnoga usuda Kitsova sudbina rane smrti postaje gotovo trijumf i apoteoza : on i nije umro vec he hath awakened from the dream of life i postao na taj nacin one with nature. Nije ni cudo sto je ispred svog Adonisa Seli postavio ovaj epigram, prevevsi ga na engleski :

Thou wert the morning star among the living,
Ere by fair light had fled;
Now, having died,thou art as Hesperus, giving
New splendour to the dead.

Kao sto znamo Kits nije zeleo da na njegovom nadgrobnom spomeniku pise njegovo ime : trazio je da natpis bude : Here lies One Whose Name was writ in Water; ceo natpis, ispod reljefa koji predstavlja liru pokidanih zica,a za koji se Severn, zajedno sa Dzonovim najboljim priijateljem Carlsom Braunom pobrinuo,  glasi i dan-danas ovako :

This Grave
contains all that was Mortal
of a
YOUNG ENGLISH POET
Who,
On His Deathbed,
In the Bitterness of His Heart
at the Malicious Power of his Enemies
Desired
These Words to be engraved on his Tombstone :
HERE LIES ONE
WHOSE NAME WAS WRIT ON WATER
Feb. 24th 1821.

Kada je Severn umro, 1879. godine, sahranjen je na ovom groblju, odmah pored svog prijatelja; on je doziveo duboku starost od 85 godina vodeci poprilicno uspesni zivot respektabilnog slikara, jednog od, moglo bi se reci, osnivaca engleske umetnicke Akademije u Rimu, te kasnije i konzula u ovome gradu a koji je ipak nekako uspeo da osiromasi toliko da su ga drugari sahranjivali; medju njima bio je i Dante Gabrijel Roseti, pomenut as such na Severnovom spomeniku.

A nesretni Persi, nije ni sanjao kada je rekao  It might make one in love with death, to be buried in so sweet a place da ce se i on na istom mestu naci vec sledece, 1822. godine. O tome kako se to desilo   i o jos dvoje zanimljivih ljudi koji tamo leze, od kojih je jedan u grobu pored Selija onako kako je Severn pored Kitsa, u drugom delu ove price. Pre toga evo cele Oskarove pesme i eseja. Lepo je zamisljati ga mladoga, u onom belom odelu kakvo se oblaci while in Italy or Greece, sa sesirom i stapom, kako se raznezuje sav nad grobom nesretnoga Dzona Kitsa.

 

RID of the world’s injustice, and his pain,   
  He rests at last beneath God’s veil of blue:   
  Taken from life when life and love were new   
 The youngest of the martyrs here is lain,   
Fair as Sebastian, and as early slain.             5
  No cypress shades his grave, no funeral yew,   
  But gentle violets weeping with the dew   
Weave on his bones an ever-blossoming chain.   
O proudest heart that broke for misery!   
  O sweetest lips since those of Mitylene!      10
  O poet-painter of our English Land!   
Thy name was writ in water——it shall stand:   
  And tears like mine will keep thy memory green,   
  As Isabella did her Basil-tree.

ROME.

Oscar Wilde

Obicno se kaze kako je Seli, poput Bajrona, u Italiji ziveo u dobrovoljnom izbeglistvu, te to onda jos povezuju sa njegovim raznim politickim aktivnostima. Istina, Seli je, kako to i dolikuje jednom izvrsnom romanticarskom duhu, bio poprilicno zabrinut raznim socijalnim pitanjima : zbog pamfleta The Necessity of Atheism bio je i izbacen sa Oksforda. Medjutim, kao sto je to slucaj i sa Bajronom, to nije bas skroz istina - kaogod sto Dzordz Gordon nije vise mogao ziveti u Engleskoj usled silnih skandala, tako je i Seli u Italiju dosao u pocetku vise zato da bi ujurio pomenutog Dzordza nego zarad ikakvih razloga politickih : zajedno sa Kler Klermont, Merinom rodjakom (zapravo ona je bila njena sestra samo po braku medju njihovim roditeljima), oni 1818. odlaze u Italiju zato da bi Bajronu doveli kcer Alegru. Ovo dakako nije bio prvi put da su njih troje tako jurcali Evropom za Bajronom : dve godine ranije, u istom sastavu i na nagovor iste i vec sa Bajronom trudne gospodjice, Persi i Meri su ga uhodili u Svajcarskoj; iznajmivsi susedne kuce na Zenevskom jezeru, te 1816. godine Bajron je pisao Childe Harold's Pilgrimage koji su njih dve prepisivale; istovremeno zacet je Frankenstajn Meri Seli. Sada je tu kcer trebalo odvesti ocu jer majka nije mogla da se o njoj brine. Tako su Selijevi, zajedno sa Kler i sa Alegrom pristigli u Italiju 1818. godine, da bi se tu potom i nastanili. Ocigledno je da se Persiju tu veoma svidelo, te je ovako odgovarao prijateljima (u ovom slucaju pesniku Tomasu Pikoku) koji su ga nagovarali da se vrati u domovinu :

I believe, my dear Peacock, that you wish us to come back to England. How is it possible ? Health, competence, tranquility, all these Italy permits, and England takes away ... Pity me from my absence from these social engagements which England might afford me, and which I know so well how to appreciate. Still, I shall return some fine morning out of pure weakness of heart.
Rome, April 6, 1819

Selijevi su ziveli u Napulju, Firenci i u Rimu gde je zavrsio svog Prometheus Unbound; posthumno  je Dzozef Severn naslikao sliku (levo) koja upravo i prikazuje Selija dok pise ovo svoje poznato i znacajno delo. Sreca Persija i Meri bila je medjutim, i pored sve odusevljenosti Italijom, u nekoliko mahova snazno poljuljana - 1818. u Rimu umire im sin a naredne godine i kcer : sahranjeni su na Protestantskom groblju dakle jos pre Kitsa, sto znaci da je Seli ovo groblje poznavao all to well u trenutku kada je saznao za Kitsovu smrt. Kazu da su zidovi ovog groblja prekriveni brsljenom dok na prolece i leti zemlju prekrivaju ljubicice. Konacno, aprila 1822. godine Seli se seli u zaliv Lerici kod Pize u kucu Casa Magni (dole desno); susedi su im ovde clanovi porodice Vilijams : sa Vilijamsom se Persi druzi a u njegovu zenu Dzejn mozda je pomalo zaljubljen, posvecujuci joj u to vreme svoju poeziju. Ovaj Vilijams i Seli dele ljubav ka moru i plovidbi po istom : sami osmislivsi jedrilicu i napravivsi planove za istu, daju graditelju brodova da im izradi jedan brodic, koji ce Seli nazvati Arijel iako je Bajron insistirao da se zove Don Huan, oko cega su se i posvadjali : tako je ona zapravo imala dva naziva, podjednako koriscena. Graditelju brodova ova zacudna brodica nije se narocito svidela no, Kako mlada gospoda zele, verovatno je pomislio.  Kako bilo - Seli je potom cesto sa Arijel/Don Huanom plovio po zalivu. Narocito je voleo da zalazi po pecinama, da se u njima iskrca i onda tako kontemplira ili pise.

Baveci se u ovome zalivu Lerici Seli je, pored plovidbe svojim brodicem, bio naumio i da osnuje casopis i to zajedno sa Bajronom i vec pominjanim Li Hantom. Ovaj casopis zvao bi se Liberal, Hant bi ga uredjivao a on i Bajron bi za njega, izmedju ostalih, pisali. Oko ovog pitanja Seli je toliko gnjavio Bajrona  da je ovaj na kraju na sve to zaista  i pristao, pa je cak uspeo da ga nagovori i na to da Hantu i njegovoj porodici ustupi citav donji sprat svoje vile u Pizi. Znajuci Bajronov sebicluk u ovo je gotovo neverovatno poverovati; no, iz nekog razloga, Bajron je zaista voleo Selija; ako i nije ni malo mario za Hanta, njegovu silnu decu i citav taj Liberal projekat - veoma mu je bilo stalo do Persija, te je amazingly enough, na sve pristao. Sa svoje strane Seli je Hantu i njegovoj porodici platio put od Engleske do Italije; zapravo je celo ovo zamesateljstvo i bilo pokrenuto stoga da bi se prakticno bankrotiranim Hantovima pruzio dostojanstveni izlaz iz teske finansijske situacije. Takav je bio Persi; Bajrona zaista nije bilo briga sto mali Hantovi gladuju.

Ovo sve pisem stoga sto je Seli  malo pre  svoje smrti sa Vilijamsom isplovio da konacno! doceka Hanta koji je pristigao iz Engleske te se raspakivao kod Bajrona; putovanje nije bilo ni duze ni opasnije od onih koje su oni inace preduzimali, pa ipak, u povratku kuci iz ove posete oni su izgubili svoje zivote udavivsi se u moru. U podne 8. jula 1822, nakon posete Hantu, oni su sa jos jednim mladim engleskim mornarom krenuli nazad; od tog trenutka sve pocinje da lici na neku Sekspirovu tragediju : pomalo se pokvarilo vreme te  ih jedan stariji mornar upozorava  da i nije nabolje bas tada kretati. The Devil was a-brewing mischief out there, prisecao se taj starac kasnije. No, sve to nije odgovorilo Selija : on se pozdravlja sa Hantom od koga jos i pozajmljuje knjigu Kitsove poezije; Hant mu govori da tu knjigu cuva jer je inace nema u Italiji; I will return it to you with my own hands, odgovorio je Seli te se zaputio ka  Arijel. Naravno, dogodila se oluja : otpocela je tacno onda kada su se oni nasli na otvorenom moru i trajala svega dvadesetak minuta, nakon kojih se sve smirilo ali se Arijel vise nije videla. Hant i ostali sve su to posmatrali, neverujuci sta se desava sa krova kuce , dodatno prestraseni cinjenicom da Seli nikada nije naucio da pliva.

Deset dana kasnije njihova tela su pronadjena na obali Viaredja, negde na pola puta izmedju Lericija i Hantovog prebivalista. Kao u nekom filmu, potpuno neverovatno, Selijeva ruka bila je cvrsto pribijena uz njegove grudi kada su ga pronasli : u dzepu mu je i dalje stajala knjiga Kitsove poezije koju mu je pozajmio Hant i on ju je i u samrtnom grcu stiskao uz grudi, valjda da je ne bi izgubio. Kremacija je izvrsena 16. avgusta na obali mora;  Hant je knjigu bacio na lomacu :  Shelley said he would return it with his own hands into mine, and so he shall return it ! te je ostatak kremacije proveo u kocijama, nesposoban da podnese bol pogleda na Selijevo telo i lomacu. Bajron, The Lonely Pilgrim iz Selijevog Adonisa, koji je samo tri meseca ranije sahranio nesretnu kcer Alegru, takodje je jedva podnosio pogled na mrtvog prijatelja koji je bio u jadnom stanju - te se povukao dalje; Meri Seli nije ni bila prisutna - u to vreme bio je obicaj da zene uopste ne idu ni na sahrane a pogotovo kremacije kao sto je ova. Najprisebniji u svemu ovome bio je izvesni clan ovoga kruga kome i pored najbolje namere ne umem da procitam ime : izvesni Edvard Dzon - Trelawny. On je bio taj koji je organizovao Selijevu kremaciju kao i , sudbina je htela, tri godine kasnije Bajronovu sahranu u Grckoj; vaznije od svega on je bio taj koji je u afektu a pod osecanjem nepodnosljivosti i same pomisli da Selijevo srce takodje izgori - uskocio u vatru i sa uzarene gomile svojim rukama izneo Selijevo srce sa lomace ! Ovo srce za koje kazu da je bilo neobicno veliko (pa neki sumnjaju da je to zaista bilo srce sto je Edvard Dzon izvukao iz plamena:) Meri je potom cuvala dok je bila ziva, noseci ga svuda sa sobom; ono je posle smrti njihovog sina polozeno u grob pored prethodno vec polozenog pepela. Zato na njegovoj nadgrobnoj ploci pise Cor Cordium.

Sad, Edvard Dzon (tako cemo ga zvati dok ne utvrdimo kako mu se prezime pravilno cita:) je i samo zarad ovoga interesantan covek; no tu se njegova interesantnost ne zavrsava, te prosto na ovom mestu  moram dodati i jedan pasus o njemu, iako on zapravo zasluzuje ceo jedan blog.  Uostalom, ni ne odstupam od teme s obzirom da se on nasao, mnogo godina kasnije, pored Selijevog srca na nacin na koji se Severn (ciji je i portret levo) nasao pored Kitsa : tako je i on, naposletku, postao stanovnik Cimitero Inglese. Ukratko dakle : kao trinaestogodisnjaka otac ga je dao u mornaricu, posto je bio mladji sin kojemu sledi vojnicka karijera. U svojoj knjizi Adventures of a Younger Son on opisuje kako je mornaricu potom napustio kako bi postao gusar koji je onda krstario tako iz avanture u avanturu. Zapravo, on je zavrsio mornaricku obuku 1812. Ozenio se potom iz ljubavi no i pored toga ovaj je brak doziveo tuzan kraj kada ga je zena napustila zarad nekog kapetana. Kasnije on odlazi u Svajcarsku gde zivi od dzeparca koji mu otac daje i pocinje sebe da naziva kapetanom u penziji; kao takav on upoznaje Selija i Bajrona sa kojima postaje dobar prijatelj - dashing, ne bas sasvim normalan i sa veoma snazno razvijenom mastom on je njima natural companion. Nakon Selijeve smrti on se i dalje druzio sa Bajronom koji ga je cak nagovorio i na to da sa njim podje da oslobadja Grcku; na zalost Bajron je ubrzo umro, pa se Edvard pobrinuo i za njegovu sahranu.

Ozenio se potom sestrom nekog grckog pobunjenika, ziveo u nekoj pecini te preziveo cak dva pokusaja atentata i poziveo jos punih 46 godina, tokom kojih je napisao jos nekoliko knjiga, izmedju ostalog i  Recollections of  the Last Days of Shelley adn Byron (1858); putovao je u Ameriku, bavio se politikom, udvarao kako Meri Seli tako i Kler Klermont a onda, u pedesetoj godini pobegao sa svojom pravom ljubavi da bi ostatak zivota proveo u seoskom miru, gde ga je prikazao Mile sa kcerkom Leticijom (desno). 

Umro je u 88. godini zivota; na spomeniku pored onog Selijevog, po njegovoj zelji, urezano :

These are two friends whose lives were undivided.
So let their memory be now they have glided
Under the grave: let not their bone be parted
For their two hearts in life were single-hearted.

Dok se na Selijevom nalazi citat iz Sekspirove Bure po kojoj je i brodic nazvao Arijel :

Nothing of him that doth fade
But doth suffer a sea-change
Into something rich and strange.

Oko Selijeve smrti pricale su se razne price : po nekima on je zapravo tog dana bio ubijen i to zarad svojih politickih angazmana; u ovo licno ne verujem jer smatram da takva tvrdnja neobicno precenjuje vaznost Selija u politici : ona je zapravo bila poprilicno neznatna in the grand scheme of things. Zatim, neki kazu da je on zapravo greskom ubijen : atentatori su mislili da je on Bajron; ovo bi se mozda i dalo poverovati jer se Bajron jeste druzio sa nekim sumnjivim elementima da nije prepoznatljivog broda Arijel po kome je Seli bio vise nego prepozatljiv. Uostalom, ceo svet je znao da ide tog dana da vidi prispelog prijatelja Hanta. Najbesmislenija tvrdnja je, po meni, ona koja zastupa misljenje da se Seli in fact ubio - da nije ni pokusao da se spase jer je bio depresivan. Iz svega sto sam napisala mislim da je poprilicno jasno da Seli u tom periodu zaista nije bio depresivan. Stavise u to vreme je, pored svega, radio na delu koje je nazvao The Triumph of Life :) Tako da ja kazem : come on, savrseno je jasno da je to bila freak accident potpomognuta time sto su oni sami isprojektovali svoju brodicu i jos i time sto Seli nije znao ni da pliva. Pored toga sa sobom su imali neiskusnog, mladog mornara. Simple tragedy of life. Sad business.

Zamisljam tako, nakon svega, taj the happiest of all days kada cu se jednom naci u Rimu i ja; pored svega drugog sto ce me, bez ikakve sumnje, baciti u potpuni trans, nadam se da cu imati vremena i da odem do Cestijeve piramide - vise zbog mojih romanticara nego zbog Rimljanina Cestija, kao sto su to cinili Oskar, Tomas Hardi i mnogi drugi. Na kraju, nisu ni samo oni ti koje bih tamo volela da posetim : na ovome groblju sahranjena je i meni omiljena (ili bar jedna od dve) nasa slikarka - ukoliko je nasom uopste i mozemo zvati : Milena Pavlovic Barili.

Milena je sasvim neocekivano napustila svet 6. marta 1945. godine u Njujorku; nalaz govori da se radilo o srcanom udaru, mada se pominje i prethodni pad sa konja :  

"Milena i njen muz bili su zajedno na konju – padala je kisa, put je bio asfaltiran (u okolini Njujorka), konj se okliznuo, Milenina uzengija je pukla. Nasa kci je sa krikom pala preko glave konja... Milena je bila pet meseci u gipsu, nepokretna, od pojasa do vrata... Prvih dana 1945, mogla je da se obuce, da hoda, dosla je u Njujork. Sa Goslenom je našla jednu kuću – izgleda da se dobro osecala, cinilo se da je sasvim ozdravila." . Vece pred smrt proslavljala je novi posao - izradu kostima za jednu predstavu - u restoranu. I onda je umrla u snu.

Dve godine kasnije njen muz preneo je pepeo  iz Amerike u Italiju, da bi 1949. godine bio polozen na ovo lepo groblje : "Milena pociva na jednom divnom mestu, na groblju u blizini kapije svetog Pavla, prepunom velikih uspomena na pesnike, umetnike, na ljude koji su dosli iz citavog sveta i sada pocivaju tu, pored nje", pisao je njen otac Danici Pavlovic, njenoj majci; kasnije su joj se tu oboje pridruzili otac Bruno (1952.) i majka Danica (1965.) I oko njene smrti nastavile su da kruze razne price : koliko se secam knjige koju je o Mileni pisala Adela Macola - tu se cak i sumnja u neki foul play. Kako god da je bilo, i ona sada lezi tamo, u blizini Kitsa,Severna,Selija i Dzona Edvarda.

Uskoro cemo moci da pogledamo i dokumentarni film koji je snimila Carna Radoicic; mozda saznamo i nesto novo :)

Who, then, was Cestius,
         And what is he to me? -
Amid thick thoughts and memories multitudinous
         One thought alone brings he.

         I can recall no word
         Of anything he did;
For me he is a man who died and was interred
         To leave a pyramid

         Whose purpose was exprest
         Not with its first design,
Nor till, far down in Time, beside it found their rest
         Two countrymen of mine.

         Cestius in life, maybe,
         Slew, breathed out threatening;
I know not. This I know: in death all silently
         He does a kindlier thing,

         In beckoning pilgrim feet
         With marble finger high
To where, by shadowy wall and history-haunted street,
         Those matchless singers lie . . .

         --Say, then, he lived and died
         That stones which bear his name
Should mark, through Time, where two immortal Shades abide;
         It is an ample fame.

Thomas Hardy
* izuzetne fotografije spomenika na ovom groblju mogu se videti ovde.

John Keats : Letters to Fanny

Postmark: Newport, July 3, 1819
Shanklin, Isle of Wight, Thursday

My dearest Lady — I am glad I had not an opportunity of sending off a Letter which I wrote for you on Tuesday night—'twas too much like one out of Rousseau's Heloise. I am more reasonable this morning. The morning is the only proper time for me to write to a beautiful Girl whom I love so much: for at night, when the lonely day has closed, and the lonely, silent, unmusical Chamber is waiting to receive me as into a Sepulchre, then believe me my passion gets entirely the sway, then I would not have you see those Rhapsodies which I once thought it impossible I should ever give way to, and which I have often laughed at in another, for fear you should [think me] either too unhappy or perhaps a little mad.

I am now at a very pleasant Cottage window, looking onto a beautiful hilly country, with a glimpse of the sea; the morning is very fine. I do not know how elastic my spirit might be, what pleasure I might have in living here and breathing and wandering as free as a stag about this beautiful Coast if the remembrance of you did not weigh so upon me I have never known any unalloy'd Happiness for many days together: the death or sickness of some one has always spoilt my hours—and now when none such troubles oppress me, it is you must confess very hard that another sort of pain should haunt me.

Ask yourself my love whether you are not very cruel to have so entrammelled me, so destroyed my freedom. Will you confess this in the Letter you must write immediately, and do all you can to console me in it—make it rich as a draught of poppies to intoxicate me—write the softest words and kiss them that I may at least touch my lips where yours have been. For myself I know not how to express my devotion to so fair a form: I want a brighter word than bright, a fairer word than fair. I almost wish we were butterflies and liv'd but three summer days—three such days with you I could fill with more delight than fifty common years could ever contain. But however selfish I may feel, I am sure I could never act selfishly: as I told you a day or two before I left Hampstead, I will never return to London if my Fate does not turn up Pam or at least a Court-card. Though I could centre my Happiness in you, I cannot expect to engross your heart so entirely—indeed if I thought you felt as much for me as I do for you at this moment I do not think I could restrain myself from seeing you again tomorrow for the delight of one embrace.

But no—I must live upon hope and Chance. In case of the worst that can happen, I shall still love you—but what hatred shall I have for another!

Some lines I read the other day are continually ringing a peal in my ears:

To see those eyes I prize above mine own

Dart favors on another—

And those sweet lips (yielding immortal nectar)

Be gently press'd by any but myself—

Think, think Francesca, what a cursed thing

It were beyond expression!

J.

Do write immediately. There is no Post from this Place, so you must address Post Office, Newport, Isle of Wight. I know before night I shall curse myself for having sent you so cold a Letter; yet it is better to do it as much in my senses as possible. Be as kind as the distance will permit to your

Present my Compliments to your mother, my love to Margaret and best remembrances to your Brother—if you please so.

________________________________________
July 8, 1819

My sweet Girl—Your Letter gave me more delight than any thing in the world but yourself could do; indeed I am almost astonished that any absent one should have that luxurious power over my senses which I feel. Even when I am not thinking of you I receive your influence and a tenderer nature stealing upon me. All my thoughts, my unhappiest days and nights have I find not at all cured me of my love of Beauty, but made it so intense that I am miserable that you are not with me: or rather breathe in that dull sort of patience that cannot be called Life.

I never knew before, what such a love as you have made me feel, was; I did not believe in it; my Fancy was afraid of it, lest it should burn me up. But if you will fully love me, though there may be some fire, 'twill not be more than we can bear when moistened and bedewed with Pleasures.

You mention 'horrid people' and ask me whether it depend upon them whether I see you again. Do understand me, my love, in this. I have so much of you in my heart that I must turn Mentor when I see a chance of harm befalling you. I would never see any thing but Pleasure in your eyes, love on your lips, and Happiness in your steps. I would wish to see you among those amusements suitable to your inclinations and spirits; so that our loves might be a delight in the midst of Pleasures agreeable enough, rather than a resource from vexations and cares. But I doubt much, in case of the worst, whether I shall be philosopher enough to follow my own Lessons: if I saw my resolution give you a pain I could not.

Why may I not speak of your Beauty, since without that I could never have lov'd you? I cannot conceive any beginning of such love as I have for you but Beauty. There may be a sort of love for which, without the least sneer at it, I have the highest respect and can admire it in others: but it has not the richness, the bloom, the full form, the enchantment of love after my own heart. So let me speak of your Beauty, though to my own endangering; if you could be so cruel to me as to try elsewhere its Power.

You say you are afraid I shall think you do not love me—in saying this you make me ache the more to be near you. I am at the diligent use of my faculties here, I do not pass a day without sprawling some blank verse or tagging some rhymes; and here I must confess, that, (since I am on that subject,) I love you the more in that I believe you have liked me for my own sake and for nothing else. I have met with women whom I really think would like to be married to a Poem and to be given away by a Novel. I have seen your Comet, and only wish it was a sign that poor Rice would get well whose illness makes him rather a melancholy companion: and the more so as so to conquer his feelings and hide them from me, with a forc'd Pun.

I kiss'd your Writing over in the hope you had indulg'd me by leaving a trace of honey. What was your dream? Tell it me and I will tell you the interpretation threreof.

Ever yours, my love!

Do not accuse me of delay—we have not here any opportunity of sending letters every day. Write speedily.

________________________________________
July 15, 1819
Shanklin, Thursday Evening

My love—I have been in so irritable a state of health these two or three last days, that I did not think I should be able to write this week. Not that I was so ill, but so much so as only to be capable of an unhealthy teasing letter. To night I am greatly recovered only to feel the languor I have felt after you touched with ardency.

You say you perhaps might have made me better: you would then have made me worse: now you could quite effect a cure: What fee my sweet Physician would I not give you to do so.

Do not call it folly, when I tell you I took your letter last night to bed with me. In the morning I found your name on the sealing wax obliterated. I was startled at the bad omen till I recollected that it must have happened in my dreams, and they you know fall out by contraries. You must have found out by this time I am a little given to bode ill like the raven; it is my misfortune not my fault; it has proceeded from the general tenor of the circumstances of my life, and rendered every event suspicious. However I will no more trouble either you or myself with sad prophecies; though so far I am pleased at it as it has given me opportunity to love your disinterestedness towards me. I can be a raven no more; you and pleasure take possession of me at the same moment. I am afraid you have been unwell. If through me illness have touched you (but it must be with a very gentle hand) I must be selfish enough to feel a little glad at it. Will you forgive me this?

I have been reading lately an oriental tale of a very beautiful color. It is of a city of melancholy men, all made so by this circumstance. Through a series of adventures each one of them by turns reach some gardens of Paradise where they meet with a most enchanting Lady; and just as they are going to embrace her, she bids them shut their eyes they shut them and on opening their eyes again find themselves descending to the earth in a magic basket. The remembrance of this Lady and their delights lost beyond all recovery render them melancholy ever after. How I applied this to you, my dear; how I palpitated at it; how the certainty that you were in the same world with myself, and though as beautiful, not so talismanic as that Lady; how I could not bear you should be so you must believe because I swear it by yourself.

I cannot say when I shall get a volume ready. I have three or four stories half done, but as I cannot write for the mere sake of the press, I am obliged to let them progress or lie still as my fancy chooses. By Christmas perhaps they may appear, but I am not yet sure they ever will. 'Twill be no matter, for Poems are as common as newspapers and I do not see why it is a greater crime in me than in another to let the verses of an half-fledged brain tumble into the reading-rooms and drawing-room windows. Rice has been better lately than usual: he is not suffering from any neglect of his parents who have for some years been able to appreciate him better than they did in his first youth, and are now devoted to his comfort.

Tomorrow I shall, if my health continues to improve during the night, take a look fa[r]ther About the country, and spy at the parties about here who come hunting after the picturesque like beagles. It is astonishing how they raven down scenery like children do sweetmeats. The wondrous Chine here as a very great Lion: I wish I had as many guineas as there have been spy-glasses in it.

I have been, I cannot tell why, in capital spirits this last hour. What reason? When I have to take my candle and retire to a lonely room, without the thought as I fall asleep, of seeing you tomorrow morning? or the next day, or the next—it takes on the appearance of impossibility and eternity—I will say a month—I will say I will see you in a month at most, though no one but yourself should see me; if it be but for an hour. I should not like to be so near you as London without being continually with you: after having once more kissed you Sweet I would rather be here alone at my task than in the bustle and hateful literary chitchat. Meantime you must write to me as I will every week for your letters keep me alive. My sweet Girl I cannot speak my love for you.

Good night! and
Ever yours

________________________________________
Postmark: July 27, 1819
Sunday Night

My sweet Girl—I hope you did not blame me much for not obeying your request of a Letter on Saturday: we have had four in our small room playing at cards night and morning leaving me no undisturb'd opportunity to write. Now Rice and Martin are gone I am at liberty. Brown to my sorrow confirms the account you give of your ill health. You cannot conceive how I ache to be with you: how I would die for one hour—for what is in the world? I say you cannot conceive; it is impossible you should look with such eyes upon me as I have upon you: it cannot be.

Forgive me if I wander a little this evening, for I have been all day employ'd in a very abstract Poem and I am in deep love with you two things which must excuse me. I have, believe me, not been an age in letting you take possession of me; the very first week I knew you I wrote myself your vassal; but burnt the Letter as the very next time I saw you I thought you manifested some dislike to me. If you should ever feel for Man at the first sight what I did for you, I am lost. Yet I should not quarrel with you, but hate myself if such a thing were to happen—only I should burst if the thing were not as fine as a Man as you are as a Woman.

Perhaps I am too vehement, then fancy me on my knees, especially when I mention a part of your Letter which hurt me; you say speaking of Mr. Severn 'but you must be satisfied in knowing that I admired you much more than your friend.' My dear love, I cannot believe there ever was or ever could be any thing to admire in me especially as far as sight goes—I cannot be admired, I am not a thing to be admired. You are, I love you; all I can bring you is a swooning admiration of your Beauty. I hold that place among Men which snub-nos'd brunettes with meeting eyebrows do among women—they are trash to me—unless I should find one among them with a fire in her heart like the one that burns in mine.

You absorb me in spite of myself—you alone: for I look not forward with any pleasure to what is called being settled in the world; I tremble at domestic cares—yet for you I would meet them, though if it would leave you the happier I would rather die than do so.

I have two luxuries to brood over in my walks, your Loveliness and the hour of my death. O that I could have possession of them both in the same minute. I hate the world: it batters too much the wings of my self-will, and would I could take a sweet poison from your lips to send me out of it. From no others would I take it. I am indeed astonish'd to find myself so careless of all charms but yours—remembering as I do the time when even a bit of ribband was a matter of interest with me.

What softer words can I find for you after this—what it is I will not read. Nor will I say more here, but in a Postscript answer any thing else you may have mentioned in your Letter in so many words—for I am distracted with a thousand thoughts. I will imagine you Venus tonight and pray, pray, pray to your star like a Heathen.

Your's ever, fair Star,

My seal is mark'd like a family table cloth with my Mother's initial F for Fanny: put between my Father's initials. You will soon hear from me again. My respectful Compliments to your Mother. Tell Margaret I'll send her a reef of best rocks and tell Sam I will give him my light bay hunter if he will tie the Bishop hand and foot and pack him in a hamper and send him down for me to bathe him for his health with a Necklace of good snubby stones about his Neck.

A thing of beauty is a joy forever ...

Citam tako ovih dana u novinama kako se pazljivi ljudi na celu Sava Centra brinu o devojkama i zenama grada Beograda te da ih u ovo predstojece fudbalsko vreme nece ostaviti na cedilu. Naprotiv, SC je spreman da pruzi damama utehu - dok njihovi muskarci gledaju druge muskarce koji jure loptu po vazdan - oni ce im prirediti jednu finu reviju filmova. Cela akcija se zove - Ako ne gledas fudbal dodji s drugaricama u bioskop. Cim sam procitala ovaj pocetak clanka odmah mi se digla kosa na glavi - i to ne stoga sto nedajboze volim da gledam fudbal vec zato sto sam mogla pogoditi unapredg kako ce taj program izgledati. I, nisam mnogo pogresila  - SC nama tako nudi takozvane zenske filmove tipa  It's Complicated, Meet the Morgans, Remember Me i slicne. Doduse, malo su me iznenadili ukljucivanjem medju ove filmove Almodovara kao i sada aktuelni film Ghost Writer; no sveobuhvatni osecaj jeste da ne samo sto ce nas maltretirati fudbalom mesec dana vec i pri tom misle da smo intellectually challenged. Mislim, jeste da zene vole takozvane chick flick filmove mnogo vise no muskarci no to i dalje ne znaci da im je to omiljeni zanr. Nema niceg loseg opustiti se uz takav film; i ja volim da ih pogledam, uglavnom zato sto se uz njih mozak savrseno lako iskljucuje te imaju efekat blaze doze bensedina. No, to nije moj omiljeni zanr niti zudim sa njima kao narocitim treat-om. Uopste, jako me nerviraju odrednice poput zenski film ili recimo zensko pero. Sta to uopste znaci ?

Umesto poprilicno loseg filma Meet the Morgans ili tinejdzerskog Remember Me (koji su pri tom ionako na repertoaru bioskopa trenutno ili ce veoma skoro biti ) ja ovde predlazem druga dva filma koja mogu ispuniti nesto od ovog fudbalom prozetog vremena a koji, iako ne u potpunosti ono sto bi se nazvalo zenskim filmom jeste to ipak u smislu da bi ih zene gledale mnogo radije nego (prosecni) muskarac. Oba su filma (pretezno) britanska, u oba se govori o pesnicima : jedan tako prati mladoga Dzona Kitsa i njegovu verenicu Fani -A Bright Star-  a drugi pesnika Dilana Tomasa i dve zene u njegovom zivotu. O ovom drugom samo kratko ovom prilikom; prvome je zapravo ovaj post posvecen. The Edge of Love  prati pesnika Dilana Tomasa u ratnim godinama, kao i dve njegove ljubavi od kojih je jedna (Kira Najtli) mladalacka ljubav dok je druga (Sijena Miler) njegova zena. Sijena je dobila sjajne kritike za ovaj film, dok su sam film najavljivali kao slican Atonement-u (sem sto igra Kira i sto se desava za vreme rata stvarno ne vidim narocite slicnosti, no, neka im bude). Film je OK, ne mogu da kazem odlican, no svakako bolji od onoga sto nam SC priprema.

No, back to Keats. Kits pripada onoj drugoj, mladjoj-sladjoj generaciji engleskih romanticara, koju ja daleko vise volim iako, dakako, ima sta da se voli i ceni i kod onih sto su dosli pre njih. No, u ovoj generaciji je Bajron, ciji kult gajim u sebi pobozno, te oni matorci nisu imali velike sanse kod mene :) Kako bilo, tek Bajron je ta ljubav a Seli njegov drugar, te i on ide u paketu ovog narocitog obozavanja. Jadni Kits, medjutim, ostao je, bar sto se mene tice, u svemu tome skrajnut i uskracen : verovatno pod uticajem Bajronovog misljenja o istom nisam se narocito za njega vezala. Pa ipak, eto, i kod njega ima ponesto sto u meni izaziva osecanje i saosecanje, a to su ravno tri stvari : prvo, umro je jako mlad, mladji od svih njih, u dvadeset i petoj godini; drugo - na njegovom grobu pise, izmedju ostalog  Here lies One Whose Name was writ in Water, sto mi se vrlo svidelo; i, poslednje, oduvek mi se izuzetno dopadao pocetak njegovog Endymion -a :

A thing of beauty is a joy for ever:
    Its loveliness increases; it will never
    Pass into nothingness; but still will keep
    A bower quiet for us, and a sleep
    Full of sweet dreams, and health, and quiet breathing.

Tako da, iako ne narocito voljen, bio mi je pomalo drag iz ova tri razloga. No, medjutim, Bajron ga nije voleo, a sta Dzordz Gordon kaze,to se jednostavno prihvatalo, ma kako grozan on uistinu bio :) Sta je to Bajron zamerao nesretnome Dzonu Kitsu ? Pre svega, to sto mu je nedostajalo klasicno obrazovanje, te sto je poticao iz radnicke porodice, zapravo neke srednje klase. Ovo moze delovati tako da pomislimo da je Bajron jednostavno bio - snob. No, iako on to svakako i jeste umeo da bude, ovde je zapravo rec o jednom opstem mestu tog vremena : poezijom se bavi gospoda a ne nekakvi ubogi kokniji. Gospoda se skoluje po Oksfordima i Kejmbridzima, gospoda, dalje, ne rade, te imaju vremena da se bave stvarima duha. Bajron je bio Lord, doduse sasvim slucajno je dosao u nasledstvo titule, ali svejedno je poticao iz lordovske porodice. I, iako nikada nije imao novca on, stoga sto je gospodin, nije uzeo ni peni od, vise nego sjajne, prodaje svojih dela. Da neko zivi od poezije bilo je prosto vulgarno. No, vise od svega Bajron i Kits nisu se slagali na estetskom nivou : dok je Bajron svoje idole i uzore trazio u klasicno nastrojenim takozvanim avgustijanskim pesnicima poput Aleksandra Poupa, Kits se mnogo vise ugledao na gore pomenute romanticare prve generacije, Kolridza i Vordsvorta koji su upravo i raskinuli sa ovim pesnicima Bajronu dragim. Tako da je on Kitsovu poeziju svrstavao u ono sto je zvao second hand school of poetry a zatim i ovo : I think he took the wrong line as a poet - and was spoilt by Cockneyfying and Suburbing - and versifying Tooke's Pantheon and Lempriere's Dictionary.  Pri tom, ni Kits nije bio odusevljen Bajronom, mada je tu svakako bilo i ljubomore na veliki uspeh i popularnost mladoga lorda - napisao je tako u jednom svom pismu bratu Dzordzu :  You speak of Lord Byron and me - There is this great difference between us. He describes what he sees - I describe what I imagine - Mine is the hardest task. No, nakon sto je cuo za Kitsovu smrt, Bajron je malo ublazio svoje stavove. Iako su svi znali da je Kits izuzetno bolestan otisao u Italiju zarad bolje klime, ipak je knjizevnim svetom pocela da kruzi prica da je Kitsa dokrajcila jedna losa kritika u casopisu Quarterly Review - Seli je cak napisao pesmu, potpirujuci ovakva nagadjanja :

Who killed John Keats?
    I, says the Quarterly
    So savage & Tartarly
    'Twas one of my feats -
    Who shot the arrow?
    The poet-priest Milman
    (So ready to kill man)
    Or Southey or Barrow. -

Bajron je to shvatio ozbiljno, te se jednako raspitivao kod prijatelja u pismima da li je to istina :

You know very well that I did not approve of Keats's poetry or principles of poetry - or of his abuse of Pope - but as he is dead - omit all that is said about him in any M.S.S. of mine - or publication. - His Hyperion is a fine monument & will keep his name - I do not envy the man - who wrote the article - your review people have no more right to kill than any other foot pads. - However - he who would die of an article in a review - would probably have died of something else equally trivial - the same thing nearly happened to Kirke White - who afterwards died of consumption.

Seliju je napisao u pismu :

 I am very sorry to hear what you say of Keats - is it actually true?  I did not think criticism had been so killing.  Though I differ from you essentially in your estimate of his performances, I so much abhor all unnecessary pain, that I would rather he had been seated on the highest peak of Parnassus than have perished in such a manner.  Poor fellow! though with such inordinate self-love he would probably have not been very happy.  I read the review of "Endymion" in the Quarterly.  It was severe, - but surely not so severe as many reviews in that and other journals upon others.

       
Zatim je ipak prihvatio da je Kits imao talenta, napisavsi

My indignation at Mr Keats's depreciation of Pope has hardly permitted me to do justice to his own genius, which, malgre all the fantastic fopperies of his style, was undoubtedly of great promise.  His fragment of Hyperion seems actually inspired by the Titans, and is as sublime as Aeschylus.  He is a loss to our literature; and the more so, as he himself, before his death, is said to have been persuaded that he had not taken the right line, and was re-forming his style upon the more classical models of language.

Da bi onda, kada je cuo da je Kits ipak voleo njegovog Don Huana dodao celu strofu posvecenu preminulom :

John Keats, who was killed off by one critique,
Just as he really promised something great,
If not intelligible, - without Greek
    Contrived to talk about the Gods of late,
Much as they might have been supposed to speak.
    Poor fellow! His was an untoward fate: -
'Tis strange the mind, that very fiery particle,
Should let itself be snuffed out by an Article.

Naravno, to da je Kits voleo Don Huana uopste nije bilo istina - prezirao ga je i nazivao Lord Byron's last flash poem. No, kako bilo, Kits nije umro zbog lose kritike; bio je bolestan vec duze vreme od tuberkuloze, od koje mu je vec umrla i majka a i brat. Svakako tome je doprinelo i jadno stanje u kome se nalazio, toliko jadno da je cesto jedva imao krov nad glavom.

Kits je rodjen 1795. godine, kao najstarije dete u porodici : imao je jos tri brata, od kojih je jedan umro jos kao veoma mali, i jednu sestru, Fransis. Sa preostala dva svoja brata Kits je bio neobicno blizak - sve dok jedan od njih nakon zenidbe nije otisao u Ameriku i dok drugi nije umro, prakticno na Dzonovim rukama. Otac im je umro veoma rano - Dzon je imao tek devet godina, i to nakon posete decacima u skoli - veruje se da se konj okliznuo i zbacio ga na zemlju. Oceva smrt obelezila je Kitsa; takodje - ona je oznacavala pocetak jednog veoma tegobnog detinjstva. Nije proslo vise od dva meseca nakon oceve smrti kada im se majka preudala, valjda smatrajuci da je i njoj i deci potrebna zastita muskarca. Ovo se ispostavilo da je bio katastrofalan potez : deca su odmah otposlata da zive sa bakom dok je ocuh preuzeo rukovodjenje kucnim budzetom uglavnom zasnovanim na prihodima preostalim od posla njihovog oca. Nekoliko godina kasnije pridruzila im se majka koja je utekla od novog muza, ostavljajuci mu sve sto je od prethodnog muza nasledila. U medjuvremenu smrt im je oduzela i dedu, koji je lose sastavio testament, te su i tu ostali bez imetka. Sest godina nakon oca umire im i majka, da bi nakon jos cetiri godine izgubili i baku, koja je imenovala jednog poznanika za staratelja decacima. Naravno, ovaj staratelj je rukovodio novcem namenjenim njima po svome nahodjenju, kao sto je to cinio i sa njihovim zivotima : Dzona je poslao da uci za segrta kod jednog apotekara/hirurga, tako da je naredne tri godine Dzon studirao medicinu. Medjutim, Dzon je napustio medicinu, prepoznavsi u sebi pesnicku dusu.

Prvu pesmu napisao je pre nego sto mu je baka umrla, 1814. Dve godine kasnije izasla je prva knjiga poezije koja je, kao i vecina onoga sto je napisao, docekana veoma lose. No, on je upoznao uticajnog Li Hanta, prijatelja Bajrona i Selija koji ga je upoznao sa vecinom relevantnih ljudi u poeziji i knjizevnosti uopste tog vremena . Iako je dobio apotekarsku dozvolu, odlucio je da se time ne bavi. Njegov staratelj, naravno, nije bio odusevljen, te je okrutno napisao : Well, John, I have read your book, & it reminds me of the Quaker's Horse which was hard to catch, & good for nothing when he was caught - So, Your Book is hard to understand & good for nothing when it is understood. No, nista nije omelo Dzona da nastavi putem kojim je krenuo. Cak i izjava njegovog heroja Vordsvorta nije ga skrenula s pesnickog puta : navodno, kada su se upoznali Kits mu je procitao jednu svoju pesmu. Vordsvortov sud o njoj bio je da je pesma a Very pretty piece of Paganism, sto mu, sudeci po secanjima jednog Dzonovog prijatelja, ovaj nikada nije oprostio.

Fani je upoznao na jesen 1818. godine. Bili su susedi - on je tada ziveo sa svojim prijateljem Carlsom Braunom, takodje pesnikom, sa kojim je prethodno dosta putovao i planinario. U najblizem susedstvu zivela je porodica mlade Fani, njena majka udovica, mladji brat i sestra. Kits je, na sopstveno priznanje, imao pomalo cudan odnos prema zenama :

... I am certain I have not a right feeling towards Women--at this moment I am striving to be just to them but I cannot--Is it because they fall so far beneath my Boyish imagination? When I was a Schoolboy I thought a fair Woman a pure Goddess, my mind was a soft nest in which some one of them slept though she knew it not--I have no right to expect more than their reality. I thought them etherial above Men--I find them perhaps equal.... I do not like to think insults in a Lady's Company--I commit a Crime with her which absence would have not known--Is it not extraordinary? When among Men I have no evil thoughts, no malice, no spleen--I feel free to speak or to be silent--I can listen and from every one I can learn--my hands are in my pockets I am free from all suspicion and comfortable. When I am among Women I have evil thoughts, malice spleen--I cannot speak or be silent--I am full of Suspicions and therefore listen to no thing--I am in a hurry to be gone--You must be charitable and put all this perversity to my being disappointed since Boyhood–.. . I could say a good deal about this but I will leave it in hopes of better and more worthy dispositions--and also content that I am wronging no one, for after all I do think better of Womankind than to suppose they care whether Mister John Keats five feet high likes them or not.

Takodje dodavsi i I hope I shall never merry jer - the opinion I have of the generallity of women--who appear to me as children to whom I would rather give a Sugar Plum than my time, form a barrier against Matrimony which I rejoice in. Iako se zna da je i pre Fani imao neku vrstu veze sa devojkom po imenu Izabela Dzons, pa je cak i pisao o njoj u pismima, izgleda se ovaj odnos i misljenje prema suprotnom polu ipak zadrzao sve dok nije upoznao svoju lepu susetku. Fani je tada imala osamnaest godina ; i ona je izgubila vise clanova porodice, ali je za razliku od Kitsa bila bice zivotne radosti : lepo je sila pa je uzivala u tome da pravi sebi najmoderniju garderobu, da ide na balove i igra sa mladicima, sto je izazvalo ne malo ljubomore s Kitsove strane. Evo opisa nje iz tog vremena - bila je :

... small, her eyes were blue and often enhanced by blue ribbons in her brown hair; her mouth expressed determination and a sense of humour and her smile was disarming. She was not conventionally beautiful: her nose was a little too aquiline, her face too pale and thin (some called it sallow). But she knew the value of elegance; velvet hats and muslin bonnets, crêpe hats with argus feathers, straw hats embellished with grapes and tartan ribbons: Fanny noticed them all as they came from Paris. She could answer, at a moment’s notice, any question on historical costume. ... Fanny enjoyed music. ... She was an eager politician, fiery in discussion; she was a voluminous reader. ... Indeed, books were her favourite topic of conversation.

Tako su oni poceli da se druze preko knjiga - on bi joj pozajmljivao Dantea ili Miltona,pa su potom raspravljali o procitanom, ponekad i citajuci zajedno. Medjutim, njihovo poznanstvo palo je u vreme teske bolesti Kitsovog mladjeg brata, koji je, naposletku, umro od tuberkuloze prakticno na Kitsovim rukama.  Obzirom koliko su braca Kits bili bliski, ova smrt je veoma tesko pala Kitsu; Fani je bila tu da ga utesi i da mu da potporu, te ih je ova nesreca jos vise priblizila. Uskoro, strast je bila takva da je Kits pisao pisma svaki dan, a ona odgovarala, iako su se svakodnevno i vidjali. Njoj je posvetio posmu Bright Star. Jednako su govorili o braku, iako su oboje shvatali da on nije moguc jer je Kits bio suvise siromasan. Par se rastajao vise puta jer je Braun preko leta izdavao kucu u kojoj su, s jeseni, on i Kits ziveli. Tada je prepiska medju njima postajala strastvenija, napetija i, ponekad, veoma dramaticna. Pisao joj je :

Upon my Soul I can think of nothing else - The time is passed when I had power to advise and warn you again[s]t the unpromising morning of my Life - My love has made me selfish.  I cannot exist without you - I am forgetful of every thing but seeing you again - my Life seems to stop there - I see no further.  You have absorb'd me. I have a sensation at the present moment as though I was dissolving - I should be exquisitely miserable without the hope of soon seeing you.  I should be afraid to separate myself far from you.  My sweet Fanny, will your heart never change?  My love, will it?  I have no limit now to my love - You note came in just here - I cannot be happier away from you - 'T is richer than an Argosy of Pearles.  Do not threat me even in jest. I have been astonished that Men could die Martyrs for religion - I have shudder'd at it - I shudder no more - I could be martyr'd for my Religion - Love is my religion - I could die for that - I could die for you.  My Creed is Love and you are its only tenet - You have ravish'd me away by a Power I cannot resist: and yet I could resist till I saw you; and even since I have seen you I have endeavoured often "to reason against the reasons of my Love."  I can do that no more - the pain would be too great - My Love is selfish - I cannot breathe without you.

Kits je bio u jadnom stanju - konstantan nedostatak novca, losa ishrana i katastrofalna prebivalista ucinila su da se , naposletku, i on razboli; vec polu unisten pojavio se kod Fani 1820. godine. Grupa prijatelja odlucila je da je najbolje da ga posalju u Italiju, gde je klima blaza i delotvornija. Medjutim, svi su se plasili da je i za to prekasno. Ranije te godine, Kits i Fani su se verili, sto je on pokusao, sad vec smrtno bolestan, da razvrgne, ali mu ona nije dopustila. Septembra 1820. krenuo je na put sa prijateljem Severnom. Vece pred odlazak razmenili su poklone, po jednom biografu :

... perhaps at parting, he offered her his copy of The Cenci and the treasured facsimile of the folio Shakespeare in which he had written his comments and the sonnet on King Lear. He gave her an Etruscan lamp, and his miniature, the perfect likeness which Severn had painted of him... Fanny gave him a new pocket-book, a paper-knife, and a lock of her hair, taking one of his own in exchange. She lined his travelling cap with silk, keeping some material in remembrance. She gave him, too, a final token, an oval white cornelian.

Na zalost, u februaru naredne godine, 1821., Kits je umro. Ne, dakle, od lose kritike, kao sto je to Seli izgleda sebi umisljao, vec od tuberkuloze. U to vreme tuberkuloza je ubijala jedno od troje ljudi; nije bio poznat nikakav lek koji bi ovu bolest izlecio. Umro je na rukama svoga prijatelja Severna, koji je onda njegovu smrt opisao u pismu kojim je i Fani javio o smrti verenika. Fani se osisala kratko, obukla crninu i nastavila da nosi njegov prsten; zapocela je prepisku sa njegovom sestrom Fransis, imenjakinjom, koja je, dostigavsi punoletstvo, dosla da zivi sa njenom porodicom. Ostala je u zalosti punih sest godina, mada je gotovo odmah nakon skidanja crnine koju je nosila za Kitsa,morala ponovo da je oblaci : iste godine joj umire brat a onda odmah potom i majka. Napokon, 1833. udala se za izvesnog Luisa sa kojim je imala troje dece. Zbog nedostatka novca u jednom trenutku morala je da proda portret koji je Severn sacinio Kitsa a koji joj je sam Kits poklonio uoci odlaska u Italiju; pisma je ipak sacuvala te ih je, malo pred smrt, poverila svojoj deci, ispricavsi im celu pricu. Njen sin Herbert, nakon smrti oca, odlucuje da od pisama sacini knjigu, a originale potom proda. Knjiga je izasla 1878. godine, kada je sira javnost po prvi put saznala za ovu Kitsovu ljubav. Medjutim, valjda zato sto se ipak kasnije udala, a i zbog mladalacke ljubavi ka balovima i haljinama, kritika je dugo imala narocito nepovoljan sud o Fani. Tek nakon otkrica njene prepiske sa Fransis, Kitsovom sestrom, ovo misljanje je promenjeno.

Kitsova pisma Fani (njena Kitsu su unistena) ostala su od tada veoma popularna i rado citana. Neka od njih, a verovatno i sva, mogu se naci na internetu. Ja cu ih postaviti ovde u jednom zasebnom blogu. Upravo ova pisma inspirisala su Dzejn Kempion da snimi film o kome je rec, Bright Star, o ovome nesudjenom paru. Kao sto smo videli, cak je i Bajron bio dotaknut Kitsovom smrcu, te je malo ublazio svoje stavove prema njemu. Velika je tragedija, za englesku knjizevnost pre svega, sto je otisao sa ovog sveta tako mlad. Doduse, ni ostali nisu poziveli mnogo duze : Seli se utopio vec sledece godine; Bajron se razboleo i umro u Grckoj, pokusavajuci da je oslobodi, 1824. Sva trojica su dakle nestala u roku od samo tri godine. No, to je druga prica :) Film svakako preporucujem, a do tada evo jos i pesme posvecene Fani po kojoj je film dobio naziv :

Bright star, would I were stedfast as thou art--
Not in lone splendour hung aloft the night
And watching, with eternal lids apart,
Like nature's patient, sleepless Eremite,
The moving waters at their priestlike task
Of pure ablution round earth's human shores,
Or gazing on the new soft-fallen mask
Of snow upon the mountains and the moors--
No--yet still stedfast, still unchangeable,
Pillow'd upon my fair love's ripening breast,
To feel for ever its soft fall and swell,
Awake for ever in a sweet unrest,
Still, still to hear her tender-taken breath,
And so live ever--or else swoon to death.